Skip to content

21 juli 2016

1

P van Parafonie

Door Walter Slosse (1947-2016)

ParaphonyAl ruim 25 jaar is Mark van Tongeren op zoek naar de grenzen van het gehoor en de menselijke stem. Eerst aangewakkerd door zijn etnomusicologisch onderzoek naar de boventoonzang in Zuid-Siberië en Mongolië, later verder onderzocht als boventoonzanger die in 2013 promoveerde aan de Universiteit van Leiden met zijn proefschrift Grenzen van het Hoorbare. Eerder had de nu in Taiwan wonende Mark van Tongeren in 2002 zijn boek Overtone Singing gepubliceerd dat gebaseerd is op zijn veldwerk en een compleet overzicht geeft van de boventoonzang over de hele wereld. Om te begrijpen wat muziek en geluid is, moeten we dieper afdalen in de klank, naar wat hij sinds de jaren ’90 parafonie noemt.

Parafonie is noch te vinden in de noten of het spectrum, noch in het lichaam of in de perceptie van de hersenen, maar in het geheel daarvan. Waarbij de dynamiek, de wisselvalligheden en toevalligheden van het moment van de uitvoering een grote rol spelen, of m.a.w. de interactie tussen muziek, plaats en luisteraar. De waarneming is de sleutel van de parafonie. Een zelfde geluid hoort iedereen anders en is afhankelijk van het moment. Parafonie is veranderlijkheid, waarbij ook de grenzen van het hoorbare worden afgetast, want in het gehoor spelen klankkleur, timbre en boventonen een belangrijke rol. Hoe spraak verbonden is met al deze en andere aspecten van de spreek- en zangstem, maakt ook duidelijk hoe dun de scheidslijnen soms kunnen zijn tussen taal en muziek.

Overtone SingingIn zijn boek Overtone Singing omschreef Mark van Tongeren parafonie als “the idea that the listener can actively contribute or co-create the musical piece by changing his or her focus of attention”.

“One can listen to the subtle, paraphonic elements within ordinary polyphonic music, for example and discover things that were not deliberately put into the music, but which are nevertheless part of it.”

Parafonie bestrijkt dus het domein van de “onhoorbare muziek”, waarover Mark van Tongeren in een interview met De Volkskrant van 8 maart 2013 vertelde dat “het gehoor een complex samenspel is van je oor en je hersenen. Grondtonen en klankkleuren kan een mens goed onderscheiden. Wij kunnen zelfs de verschillende melodielijnen in een complex stuk van Bach benoemen. Dat geldt niet voor de boventonen.”

“Boventonen zijn meestal onhoorbaar. Ze worden zeker wel waargenomen door het lichaam, via de oren naar de hersenen, maar ze dringen niet door tot het bewustzijn. Boventonen zijn overigens niet synoniem aan hoge tonen, het gaat om de frequenties.”

“Het leert je dat het gehoor niet iets statisch is. Dat je nieuwe dingen kunt leren horen. Tonen die je nooit eerder hebt gehoord. Dat is een verrijking.”

De grenzen van het hoorbare, over de meerstemmigheid van het lichaam, was dan ook het thema van het proefschrift van Mark van Tongeren dat werd aangevuld met de uitgave van de CD Parafonia waarop hij een aantal eigen composities laat horen.

Op 14 maart 2013 publiceerde het Leids universitair weekblad Mare ook een interview met Mark van Tongeren over de raadselen van de boventoonzang die hij zelf al jaren beoefent en doceert, sinds hij in 1993 vertrok naar de Russische deelrepubliek Toeva in Siberië.

Tuva“Het luisteren naar boventoonzang heeft in het westen ook vaak associaties met het spirituele. De Toevanen zien dat zelf anders. Het heeft weinig van doen met sjamanisme. Het is voor hen een manier om te communiceren met hun natuurlijke omgeving. Dat zou je spiritueel kunnen noemen. Maar op een bepaalde manier is het juist heel concreet. Zij leven in de natuur, blootgesteld aan de elementen. Hun muziek en geluidswereld zijn daarop afgestemd. Het is een vorm van communicatie met dieren. Ze luisteren heel precies naar geluiden die beesten maken. En dat imiteren ze dan.”

Mark van Tongeren, vaker te gast in het voormalig VPRO-programma De Wandelende Tak, liet op 14 oktober 2002 voorbeelden horen van boventoonzang die niet alleen uit Siberië afkomstig is. Zo gaf hij een voorbeeld van de Zuid-Afrikaanse Xhosa, waar vrouwen de mondboog imiteren en hun zang combineren met dynamische dans. In dit programma was er ook aandacht voor de CD Paraphony, waarop Mark van Tongeren is te horen met zangexperimenten in verschillende ruimtes, van een woonkamer in Kalmukkië tot de Graansilo in Amsterdam.

Luister hier naar Mark van Tongeren in De Wandelende Tak van 14 oktober 2002.

 

Als beginnend boventoonzanger was Mark van Tongeren lang op zoek naar zijn eigen klankkleur om zo zijn boventonen te ontdekken.

“Dat deed ik door de stand van mijn mond aan te passen en steeds preciezer te articuleren om zo de boventonen af te zonderen. De vrij grove stappen die je maakt, bijvoorbeeld van O naar A, worden steeds exacter door manipulatie van tong, kaken en lippen.”

 

Meer op Fusica, de webstek van Mark van Tongeren.

Zie ook G van Google, een andere bijdrage van Mark van Tongeren aan De Wandelende Tak in 1996.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: