Skip to content

7 maart 2016

B van Burgerlijke Ongehoorzaamheid

Door Walter Slosse (1947-2016)

Hannah ArendtOp woensdag 9 maart 2016 geeft ARTE aandacht aan Hannah Arendt met de uitzending van een documentaire van Ada Ushpitz over het pleidooi voor burgerlijke ongehoorzaamheid van deze Duitse filosofe die in 1933 naar de Verenigde Staten emigreerde. Hannah Arendt zorgde in 1961 voor een heftige polemiek met haar verslag van het Eichmannproces waarin zij de stelling verkondigde dat oorlogsmisdadigers banale mensen zijn, die deel uitmaken van een raderwerk dat gebaseerd is op het blindelings uitvoeren van bevelen. In haar boek De Banaliteit van het Kwaad uit 1963 onderstreepte zij nog eens hoe een genocide zoals de Holocaust een banaal karakter krijgt als niemand van de uitvoerders zich persoonlijk verantwoordelijk voelt. Meer hierover bij de B van Banaal.

Tegenover het ontlopen van de individuele verantwoordelijkheid heeft Hannah Arendt nooit nagelaten om te wijzen op de noodzaak van burgerlijke ongehoorzaamheid, die zij als een plicht beschouwt om geweldloos verzet te plegen tegen het geweld van de staat. “L’esprit de désobéissance naît de vore jugement moral d’adulte qui vous dit que quelque chose ne tourne pas rond dans la société et vous incite à résister.”

Neem het niet!Liever dan een grijze muis te worden, moet elke volwassene een moreel oordeel vellen over “wat niet goed ronddraait in de samenleving”. Het is vanuit de verontwaardiging dat burgerlijke ongehoorzaamheid moet ontstaan als middel tot verzet. Die oproep tot verzet verscheen ook in het het essay Indignez-vous! (Neem het niet!) van de in 2013 overleden Franse diplomaat Stéphane Hessel. Daarin gaf hij redenen genoeg om zich boos te maken, zoals de groeiende ongelijkheid tussen arm en rijk, de wijze waarop men omgaat met vluchtelingen, het gebrek aan persvrijheid en de noodzaak het milieu te beschermen.

Over grijze muizen schreef ook de Canadese filosoof Alain Deneault in zijn boek La Médiocratie. De middelmaat is de norm geworden, zowel in de politiek als in het bedrijfsleven. Het is een “révolution anesthésiante” die de mensen verdooft waardoor zij in het gareel lopen van de “médiocratie”. Als ja-knikkers, zonder nog kritische vragen te durven stellen. Mediocratie is een bedreiging voor de democratie. Daarin bijgetreden door de Nederlandse cultuurfilosoof Rob Riemen die spreekt van “georganiseerde domheid”. Meer hierover bij de M van Mediocratie.

GhandiEen voorwaarde voor burgerlijke ongehoorzaamheid is het geweldloze verzet. Dit opzettelijk overtreden van de wet of het negeren van bevelen van de overheid is per definitie geweldloos is en mag nooit plaatsvinden uit louter eigenbelang. Inspiratiebronnen voor burgerlijke ongehoorzaamheid waren Mahatma Gandhi (foto) , Martin Luther King, Leo Tolstoj en Henry David Thoreau. De eerste keer dat de term burgerlijke ongehoorzaamheid werd gebruikt, was trouwens in 1849 door Henry David Thoreau, die weigerde belasting te betalen uit onvrede met de slavernij en de Mexicaans-Amerikaanse Oorlog. In zijn essay Civil Disobedience stelde Thoreau dat het voor een hoger doel moreel goed is om de overheid tegen te werken of niet te steunen, zonder de overheid actief te bevechten.

Hannah Arendt, politiek denkerMeer dan een filosofe was Hannah Arendt een politiek theoreticus. In Hannah Arendt, Politiek Denker proberen de filosofen Dirk De Schutter en Remi Peeters een klare kijk te geven op de politieke spraakverwarring in de hedendaagse samenleving aan de hand van het gedachtegoed van Hannah Arendt. In een boekbespreking wist Wouter Etienne te wijzen op de politieke kernbegrippen van Hannah Arendt.

“Voor Arendt bestaat er niet zoiets als ‘mensheid’, de mensheid bestaat slechts uit individuele mensen: dat is het kernpunt van haar politieke filosofie, elk mens is uniek. Dat uniek zijn, komt naar voor in haar term ‘uniciteit’, waarin de vrijheid van ieder individu tot stand komt. Maar de vrijheid komt slechts tot uiting wanneer individuen met elkaar in contact treden, met elkaar handelen. Deze interactie tussen individuen, deze dialoog, beschrijft Arendt met haar concept van politiek. Om met andere woorden vrijheid te creëren en te behouden, moeten individuen politiek actief zijn.”

“Burgerlijke ongehoorzaamheid is niets anders dan de nieuwste vorm van vrijwillige betrokkenheid.”
(Hannah Arendt)

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: