Skip to content

16 juli 2015

5

K van Kaváfis

Door Walter Slosse (1947-2016)

Konstantinos KavafisTijdens zijn hele leven verscheen geen enkele dichtbundel van hem en pas na zijn dood in 1933, verwierf de Griekse dichter Konstantínos Kaváfis internationale bekendheid. Vooral door zijn gedicht Ithaca, ontelbare keren vertaald en te lezen als een metafoor voor het leven van elke mens.
“Als je de tocht aanvaardt naar Ithaca, wens dan dat de weg lang mag zijn, vol avonturen en vol ervaringen.”
Niet verwonderlijk dat Ithaca ook geliefd is bij uitvaarten, of de weg nu kort of lang was. Veel gedichten van de in Alexandrië wonende Kaváfis leggen de spanning bloot tussen het dagelijkse leven en de verborgen verlangens. Zijn homoseksualiteit moest hij verborgen houden en dat leverde nogal wat bochtenwerk op in zijn poëzie wanneer hij zijn gevoelens toch kenbaar wilde maken. Zoals in het gedicht Vakchikón (Bacchic), een loflied op de drank.
“Verlost van alle wereldse luimen en vreemde stemmingen, heb ik eindelijk mijn troost en mijn rust in mijn glas gevonden.”

Nights in AttarinIn 2008 verscheen van de voormalige Nederlandse rebetikagroep Palio-Paréa een CD met een muzikale bewerking van gedichten van Konstantínos Kaváfis, die kan gerekend worden tot de beste van de Nieuwgriekse dichters. Waarom de roem van Kaváfis pas na zijn dood kwam,  is vooral te wijten aan zijn voortdurende twijfel. Hij was uiterst terughoudend met de publicatie van zijn gedichten en liet slechts af en toe een enkel gedicht afdrukken in een literair tijdschrift. In een uitzending van het VPRO-programma De Wandelende Tak op 3 januari 2009 kwamen de twee boegbeelden van de groep Palio-Paréa aan het woord over Nights in Attarin, de CD met een selectie uit de gedichten van Kaváfis.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 3 januari 2009 met Margôt Schenk en Loek Schrievers.

In het gesprek legden zowel zangeres Margôt Schenk als bouzoukispeler (en componist) Loek Schrievers de nadruk op het verborgen leven van Kaváfis dat opduikt in zijn gedichten. Hij was immers homoseksueel in een tijd en op een plaats waar dat absoluut niet kon, en vandaag nog niet.  Geen beter voorbeeld van die onderdrukte gevoelens is het gedicht Verborgenheden, ook vertolkt op Nights in Attarin.

Laat niemand uit wat ik deed en zei
proberen af te leiden wie ik was.
Er was een belemmering, die vervormde
de daden en de wijze van mijn leven.
Er was een belemmering, die weerhield mij
vele keren als ik wou gaan spreken.
Mijn meest onopgemerkte daden,
en mijn meest verhulde geschriften –
daaruit alleen zal men mij begrijpen.
Maar misschien is het niet zoveel moeite,
zoveel inspanning waard om mij te kenen.
Later – in een volmaakter samenleving –
zal stellig iemand anders, zoals ik geschapen,
verschijnen en handelen in vrijheid.

(Vertaling – Hans Warren en Mario Molengraaf in Gedichten, Amsterdam, Bert Bakker, 1986)

Muurgedicht in LeidenKaváfis legt dus duidelijk uit dat niemand hem kon kennen, omdat hij niet vrij kon leven. In de Nederlandse universiteitsstad Leiden staat het gedicht Verborgenheden ook op een muur geschilderd, naast de vele andere Muurgedichten van Leiden, waaraan ook een webstek is gewijd. Het is niet verwonderlijk dat Kaváfis zijn toevlucht moest zoeken tot een een uitlaatklep. Voor Loek Schrievers is het gedicht Vakchikón (Bacchic) niets anders dan “een ongegeneerd loflied op de drank en het dronken zijn, om alles te kunnen vergeten”.

“Verlost van alle wereldse luimen en vreemde stemmingen, heb ik eindelijk mijn troost en mijn rust in mijn glas gevonden. En alle jaloezie, alle haat gaan langs mijn koude kleren af. Ik weet dat het vergif is en dat het een vroeg en pijnlijk einde in zich draagt, maar wat ik vond, was een nieuwe wereld, een andere wereld, een betere wereld, in mijn geval.”

Voor Margôt Schenk had Kaváfis een “nacht- en een dagkant”. Overdag zat hij op kantoor, en had hij een mooi pak aan en deed hij zijn werk als ambtenaar op de beurs in Alexandrië. Maar ’s nachts had hij een ander leven. Vandaar ook de titel van de CD, Nights in Attarin. Attarin was de wijk waar hij woonde. Bijna elke Noord-Afrikaanse stad heeft een attarin, want het is van oudsher de naam voor de plek waar parfums worden verkocht. Een parfummarkt, zou je kunnen zeggen. En die wijk lag precies tussen de beurs en de roze wijk van Alexandrië.

Welcome to IthacaOngetwijfeld was Ithaca het belangrijkste gedicht van Konstantínos Kaváfis. Ook het meest populaire en het wordt veel bij uitvaarten gebruikt. Ithaca is de naam van het Griekse eiland dat beschreven is in de Odyssee van de Griekse dichter Homerus. De naam is afgeleid van Odysseus, een Griekse koning van het eiland Ithaca. Als Odysseus na een tien jaar durende reis terug thuiskomt in zijn koninkrijk Ithaca, rekent hij af met de vele jagers op zijn vrouw Penelope, die trouw op hem heeft gewacht.

Wanneer je je reis naar Ithaca aanvangt,
bid dan dat de weg lang mag zijn,
vol avontuur, rijk aan stof tot kennis.
Wees niet bang voor de Lestrygonen
en de Cyclopen en de toornige Poseidon.
Je zult volk van dat soort nooit tegenkomen zolang
je gedachten verheven blijven en
fier gevoel je lichaam en geest vervult.

IthacaHoud je geestesoog steeds vast op Ithaca gericht,
daar te komen is je uiteindelijke doel.
Maar haast je vooral niet,
je reis kan beter jaren en jaren duren.
Werp er desnoods pas het anker uit wanneer je al oud bent,
rijk aan alles wat je onderweg hebt verworven,
maar zonder nog iets van Ithaca te verwachten.
Ithaca schonk je die heerlijke reis,
maar nu heeft ze je niets meer te geven.
En al tref je er niets aan, dan heeft ze je toch niet bedrogen:
met alle wijsheid die je vergaard hebt, met zoveel ervaring,
begrijp je dan stellig wat Ithaca’s zeggen willen.

(Vertaling – Cornelis Buddingh’)

Niet het doel van de reis het belangrijkste is, maar wat je onderweg beleeft. Voor Loek Schrievers is het gedicht “eigenlijk een metafoor voor het leven zelf”. Het is zo universeel dat het met het Grieks eigenlijk niets meer heeft te maken. Het is ook ontelbare keren vertaald en ook in het Nederlands bestaan er van Ithaca verschillende versies. Zelfs Sean Connery leest het gedicht voor in het Engels op muziek van de Griekse multi-instrumentalist Vangelis. “Met die prachtige sissende s-en.”

De groep Palio-Parea, wat zoveel betekent als “oude vrienden”, was jarenlang bekend als voorvechter in Nederland van de Griekse rebetika en oogstte ook in Griekenland menig succes. In het VPRO-programma De Wandelende Tak van 19 april 2004 was zanger en gitarist Mattie Tans samen met zangeres Margôt Schenk te gast om over de nieuwste CD van Palio-Paréa te spreken. De keuze van de liederen werd voor een deel bepaald door de ervaring die de groep opdeed tijdens een een verblijf op het Tsitsania Festival in 2002 in Trikala, de geboorteplaats van de beroemde bouzoukispeler Vasilis Tsitsanis. De Griekse pers was zeer lovend over het optreden van Palio-Paréa, omdat “de groep aantoont dat muziek een wereldwijde manier van communiceren is, waarbij volkeren worden verenigd die op het eerste zicht geen raakvlakken hebben”.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 19 april 2004 met Mattie Tans en  Margôt Schenk.

5 reacties Post a comment
  1. Jul 16 2015

    Dag Walter,
    Met veel genoegen (natuurlijk, wij komen erin voor!!!) de K (van Kavafis) van boeiend alfabet gelezen…….

    Beantwoorden
  2. Wim Laman
    Jul 16 2015

    Poëzie die eeuwen oud lijkt, maar bij elke lezing nieuw is…

    Beantwoorden
  3. Dolores Thijs
    Jul 17 2015

    Men leze ook het prachtige ‘Vrede op Ithaka’ van Sandor Marai!

    Beantwoorden
  4. Simon Korteweg
    Jul 17 2015

    Kavafis lang geleden ontdekt via Lawrence Durrell. Sindsdien blijven lezen.
    Volgens mij wordt in veel beschouwingen de invloed van zijn homoseksuele geaardheid op zijn werk sterk overdreven. Zijn poëzie omvat het menselijk bestaan in zijn geheel en niet voornamelijk die ene invalshoek. Dan doe je hem tekort.

    Beantwoorden
  5. Adriana Bron
    Jul 17 2015

    Beste Walter,
    Over Kavafis.
    Ik was een paar jaar geleden in zijn huis – nu museum – in Alexandria.
    Het was even zoeken omdat de straat diverse malen van naam was veranderd.
    Ook Warren en zijn vriend Mario hadden daar last van. Ze konden het adres niet vinden en niemand wist ergens van en ze hebben toen in een taxi allerlei rondjes gereden door Alexandria.
    Ik ben gewoon gaan lopen en heb allerlei mensen op straat gevraagd en kwam uiteindelijk voor de openingstijd op de juiste plaats aan. De deur van het huis werd geopend en ik was de enige bezoeker en omdat ik het was (!) kreeg ik van de museumsuppoost/kaartjesverkoper enz. het unieke aanbod een kaarsenstandaard van Kavafis te kopen! (Niet gedaan hoor.) Wat mij trof in het huis van Kavafis was een brief van een bewonderaarster van Kavafis: Marguerite Yourcenar.
    Hartelijke groet, Adriana Bron

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: