Skip to content

9 juli 2015

L van Ligeti

Door Walter Slosse (1947-2016)

Barbara Hannigan - Mysteries of the MacabreDe Canadese sopraan Barbara Hannigan, die ook dirigente is, werkte al herhaalde keren mee aan de uitvoering van Mysteries of the Macabre van de Hongaarse componist György Ligeti. Telkens ging haar verschijning op het podium niet onopgemerkt voorbij. In de vertolking met de London Symphony Orchestra speelde zij het pestende schoolmeisje dat haar kauwgom in de hand drukt van dirigent Simon Rattle. En haar erotische verschijning tijdens de uitvoering door de Göteborgs Symfoniker was ook een voorbeeld hoe er nog gelachen kan worden met de eigentijdse muziek. Het belet niet dat alle aandacht toch uitgaat naar de fantastische stemprestaties van deze zangeres die van Mysteries of the Macabre een onvergetelijk muziek- en theaterstuk heeft gemaakt. Mysteries of the Macabre is eigenlijk de concertversie uit 1992 van drie aria’s uit de enige opera die Ligeti heeft geschreven en die gebaseerd is op het toneelstuk La Balade du Grand Macabre uit 1934 van de Brusselse schrijver Michel de Ghelderode.

Op 12 april 2013 werd een opname gemaakt van Mysteries of the Macabre door de Göteborgs Symfoniker en de sopraan Barbara Hannigan die ook het orkest dirigeerde. Moeiteloos wist zij deze vorm van musical multitasking tot een goed einde te brengen, niettegenstaande de zware fysische inspanningen die het stuk van de zangeres vergt. Op de vraag in de The Guardian waar deze gedrevenheid vandaan komt naast zingen ook nog te dirigeren, had zij een simpel antwoord. “I am bossy”, met de toevoeging dat zij een hekel heeft aan de hiërarchie in de muziekwereld.

“I have never wanted to observe the hierarchies of musical life. I find them quite useless. If we’re going to make the music achieve the level we want it to, of course there needs to be leadership, but there needs to be dialogue too.”

Op 12 januari 2015 stond Barbara Hannigan weer op het podium met Mysteries of the Macabre, maar dan met Simon Rattle als dirigent van de London Symphony Orchestra.

Le Grand Macabre, door Ligeti zelf een anti-anti-opera genoemd, paste ook goed in het straatje van de avant-gardistische theatergroep La Fura dels Baus uit Barcelona. In het Gran Teatre del Liceu werd in 2011 een filmopname gemaakt van dit absurde en tragi-komische meesterwerk van Ligeti, die ook op DVD werd uitgegeven. Dit werk uit 1978 van György Ligeti leent zich natuurlijk bijzonder goed voor experimenteel theater. Net zoals het oorspronkelijke toneelstuk van Michel de Ghelderode vol absurditeiten stak. Deze in 1898 in Brussel geboren Vlaamse auteur die in het Frans schreef, wordt wel eens de voorloper van de absurdisten genoemd. In vijftien jaar schreef hij 60 toneelstukken, w.o. La Balade du Grand Macabre in 1934.

LeGrandMacabre_DVD_Inlay.inddMet namen zoals Piet De Pot, Nekrotzar, Astradamors, Mescalina, Ruffiack, Schobiack en Schabernack, is het niet verwonderlijk dat de Brusselaar Michel de Gehelderode ook nog poppentheater schreef en La Balade du Grand Macabre draagt daar ook de sporen van. Is er ook nog een rol voor de chef van de Gepopo, de geheime politie, vertolkt door Barbara Hannigan. Het is de Dood of Nekrotzar die de inwoners van Breugelland komt waarschuwen dat een komeet onderweg is naar de aarde en waarmee Michel de Ghelderode de draak wil steken met “het einde der tijden”.

Het leven van de in 2006 overleden György Ligeti verliep niet zonder ontberingen. Hij wist de deportatie van de Joden in Hongarije te overleven, maar na de inval van de Russen in 1956 besloot hij Hongarije te verlaten. “Voor de buitenstaander lijk ik een vriendelijk mens, maar van binnen ben ik één en al wrok en haat”, waarmee Ligeti in een interview toegaf dat het “terrorisme” van zowel de nazi’s als de communisten hem voor de rest van zijn leven zou blijven achtervolgen.

Ligeti was geen componist die vasthield aan één bepaald componeersysteem, maar voortdurend op zoek was naar nieuwe vormen van klankkleur die hij vastlegde in partituren met een grafisch karakter. Typisch voor het werk van Ligeti is de micropolyfonie, de opeenstapeling van diverse klankweefsels waarin de individuele stem verloren gaat. Zijn belangstelling voor de polyritmiek was dan ook niet verwonderlijk en voor zijn Etudes vond hij bijvoorbeeld inspiratie in de muziektraditie van de Banda Linda in Centraal-Afrika.

Banda LindaBeter kon het niet geïllustreerd worden toen in 1996 tien hoornblazers van de Banda Linda optraden in het Zuiderpershuis in Antwerpen. Waarbij de Belgische pianist Jan Michiels ook drie Etudes van Ligeti speelde, als voorbeeld van die opeenstapeling van verschillende melodische en ritmische lijnen. Elke bazuin in de hoornmuziek van de Banda Linda produceert slechts één of twee noten, maar het samenspel zorgt voor een polyfone complexiteit waarin het ritme een belangrijke rol speelt.

De verschillende toonhoogtes worden bepaald door de lengte van de hoorns, die niets anders zijn dan door termieten uitgeholde boomtakken (te vergelijken met de Australische didgeridoo). Er bestaan hoorns met een lengte van ruim 2 meter en die werden ook gebruikt door de hoornblazers van de groep Ongo Trogodé uit Centraal-Afrika die in 1996 in Antwerpen op het podium stond. Voor pianist Jan Michiels was Ligeti een componist die veel interesse toonde in de niet-westerse muziek, maar “zonder ooit te vervallen in de typische cross-overs waar we de laatste decennia nogal veel mee geconfronteerd worden”.

“Hij heeft muziek gemaakt die helemaal van hem bleef en die toch heel sterk beïnvloed was door buiten-Europese muziek. Je zou het eigenlijk kunnen vergelijken met een broodmachine waarin allerlei bestanddelen worden versmolten zodat men de oorsprong echt niet meer herkent en het eindresultaat een typisch persoonlijk product wordt. Een ander kenmerk, zeker van de late Ligeti, is dat hij geen avant-garde componist is in die zin dat hij niet met choquerende elementen werkt. Dat zie je ook aan het succes dat hij gekend heeft aan het einde van zijn leven: hij heeft een tussenweg bewandeld tussen de echte moderne componisten en de eerder conservatieve. Men kan dus niet zeggen dat hij conservatief was, maar ook niet dat hij op het voorplan van de avant-garde stond.”

 

Luister hier naar het VPRO-programma De Wandelende Tak van 26 februari 1996 met de groep Ongo Trogodé uit Centraal-Afrika en pianist Jan Michiels met drie Etudes van György Ligeti.

 

In 1993 maakte Michel Follin een prachtig filmportret van György Ligeti, bekroond op het Festival International du Film d’Art de Montréal in 1994.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: