Skip to content

5 mei 2012

G van Gregoriaans

Door Walter Slosse (1947-2016)

Van 12 tot 20 mei 2012 wordt in het West-Vlaamse kunstdorp Watou het 11e Festival van het Gregoriaans georganiseerd. Dit driejaarlijkse festival heeft ondertussen een internationale uitstraling gekregen, want niet minder dan 28 koren uit 18 landen nemen deel aan dit evenement, waarmee het universele karakter van het  gregoriaans wordt benadrukt. Na vijftien eeuwen bleef het gregoriaans nog altijd intact en kon weerstaan aan zoveel historische verscheidenheid. Dit universele karakter wordt onderstreept door de deelname van koren uit Noord-, Zuid-, Oost- en West-Europa en uit het Verre Oosten.

Het woord gregoriaans is afgeleid van paus Gregorius (540-604) die een grote invloed uitoefende op het gebruik van de muziek in de kerkelijke liturgie. Lange tijd werd gedacht dat de gregoriaanse muziek haar wortels had in de liturgie van de joodse synagoge. Hoe moeilijk de oorsprong van het gregoriaans ook is te achterhalen, niets belet om te veronderstellen dat er wel een verband bestaat met de liturgische zangkunst uit het Midden-Oosten. Zonder zich te storen aan de twijfel onder musicologen, slaan musici steeds vaker de handen in elkaar om de gelijkenis tussen het gregoriaans en de oosterse modale muziek aan te tonen. Een voorbeeld daarvan is de de samenwerking in 1996 tussen de Indiase sitarspeler Nishat Khan en het Ensemble Gilles Binchois van Dominique Vellard.

Op de bij Amiata Records verschenen CD Meeting of Angels is het resultaat van die samenwerking te horen en de CD kwam ter sprake in een uitzending van het VPRO-programma De Wandelende Tak op 16 mei 2009. Aanleiding voor dit programma was het tiende Internationaal Gregoriaans Festival  in de Frans-Belgische grensplaats Watou. Naast de samenwerking van het Ensemble Gilles Binchois met de Noord-Indiase sitarspeler Nishat Khan, nam Dominique Vellard een gelijkaardig initiatief om de gregoriaanse koorzang met de Zuid-Indiase muziek te verbinden. Daarvoor deed hij een beroep op de Zuid-Indiase zangeres Aruna Sairam. Zij is  samen met Dominique Vellard te horen op de CD Sources, uitgegeven door EMI Records.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 16 mei 2009 met Ustad Nishat Khan, Aruna Sairam en Dominique Vellard.

Gregoriaanse muziek was ook het onderwerp in een bijdrage van Kristin Hoefener aan het VPRO-programma Urubicha in 2004. Hemelse Muziek was het eerste deel van een tweeluik over de middeleeuwen, waarin muziek werd gezien als de ideale weerspiegeling van het universum en zijn harmonie der sferen. Al in de oudheid waren filosofen zoals Pythagoras de mening toegedaan dat hemellichamen klanken voortbrengen op hun tocht door het heelal. Kosmos en psyche zijn dan ook in een mathematische harmonie met elkaar verbonden. Deze ordening wordt gesymboliseerd in de muziek, die in de middeleeuwen de christenen verenigde in de gemeenschappelijke zang tijdens de liturgie.

Luister hier naar Hemelse Muziek in Urubicha van 18 november 2004, gepresenteerd door Marianne Lange.

Aardse Muziek was de titel van het tweede deel over muziek in de middeleeuwen, waarin Kristien Hoefener liet horen hoe muziek het sensuele met het spirituele verbindt in de lofprijzing van de liefde. De troubadours, trouvères en Minnesänger waren de onbetwiste kunstenaars van deze zoektocht naar nieuwe kunstvormen. Trobar betekent immers “vinden”. Ook hier was er sprake van ordening door de associatie van woorden, lettergrepen en klanken. In de loop van de middeleeuwen werden de composities steeds complexer door meerstemmigheid en ritme, zoals in de ars nova van de veertiende eeuw.

Luister hier naar Aardse Muziek in Urubicha van 25 november 2004, gepresenteerd door Marianne Lange.

Kristin Hoefener richtte in 1998 het ensemble Kantika op dat zich toelegt op de uitvoering van gregoriaanse en middeleeuwse muziek. Zij maakte voor de VPRO meerdere radioprogramma’s, waaronder een serie over de Mont Saint-Michel in Normandië, te vinden in Walter Slosse’s Alfabet onder de M van Michaelis.

In de herfst van 2011 was in het museum M in Leuven een tentoonstelling van muziekhandschriften te bezoeken. Goddelijke Klanken liet schatten zien van de gregoriaanse kerkzang in Vlaanderen tussen 1100 en 1800 en is het resultaat van een jarenlang onderzoek door de Alamire Foundation, het Internationaal Centrum voor de Studie van de Muziek in de Lage Landen. Op 26 oktober 2011 was er een Nacht van de Goddelijke Klanken in het kader van het festival Passie van de Stemmen waarmee de Alamire Foundation deze Vlaamse muzikale erfenis weer tot leven brengt.

De kern van de tentoonstelling bestond uit een selectie van dertien handschriften die gemaakt werden in Vlaanderen en er ook worden bewaard. Zij tonen een opmerkelijke verscheidenheid in ouderdom, presentatie, grootte en verluchting. Die handschriften werden doorheen de eeuwen intensief gebruikt en werden in situ bewaard, dus op de plek waar zij ooit werden gemaakt. Het oudste handschrift toont aan dat de gregoriaanse muziek oorspronkelijk uit het hoofd werd uitgevoerd. Daarbij werd gebruik gemaakt van neumen, tekens zonder notenbalken waarmee werd aangegeven of een melodie daalt of stijgt.

Eén van de parels op de tentoonstelling was de Hildegard-Codex uit circa 1170, waarin de composities van de Duitse mystica Hildegard van Bingen (1098-1179) zijn opgetekend. Dit handschrift wordt bewaard in de abdij van Dendermonde en is een historische bron van onschatbare waarde. Hildegard van Bingen was de eerste vrouwelijke componist die bij naam bekend is en zij ging vooral de geschiedenis in als een pionier van het feminisme. Over haar leven maakte in 2009 de Duitse cineaste Margarethe von Trotta de film Vision, die in de Filmkrant “een rommelig, melodramatisch en overgeromantiseerd verhaal” werd genoemd.

Een ander manuscript van wereldformaat op de tentoonstelling Goddelijke Klanken was het Antifonarium Tsgrooten dat in 1522 werd gemaakt in de Norbertijnerabdij van Tongerlo. Het handschrift werd in 2008 gedigitaliseerd en het kan op de webstek www.antifonarium-tsgrooten.be in alle details worden bekeken. De Alamire Foundation wil immers zoveel mogelijk handschriften digitaliseren en beschikbaar stellen voor verder onderzoek, zonder dat het kwetsbare materiaal uit de archieven moet worden gehaald. Daartoe werd het Alamire Digital Lab in Leuven opgericht en ondertussen zijn er al plannen om ook de polyfone renaissancemuziek in kaart te brengen. Een eerste stap daartoe is selecteren van de handschriften van de Mechelse componist Petrus Alamire (1470-1536), met een tentoonstelling in 2014 in de Antwerpse kathedraal.

Meer miniaturen waren te bewonderen vorig jaar tijdens de expositie Liber Floridus (1121), de wereld in een boek in het STAM-stadsmuseum Gent. Het Liber Floridus is een middeleeuwse beeldencyclopedie die al sinds de dertiende eeuw in Gent wordt bewaard. Het is mogelijk er virtueel in te bladeren en dat kan thuis ook via www.liberfloridus.be. Het was kanunnik Lambertus uit Sint-Omaars (Frans-Vlaanderen) die aan het begin van de twaalfde eeuw op het idee kwam om de kennis van belangrijke schrijvers in één boek te verzamelen. Zo ontstond het Liber Floridus als een middeleeuwse Wikipedia op papier.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: