Skip to content

6 februari 2012

1

A van Amazone

Door Walter Slosse (1947-2016)

De mensenrechtenorganisatie Survival International publiceerde foto’s van een indianenstam in het Amazonegebied die nog nooit werd gecontacteerd door buitenstaanders. De foto’s haalden zelfs de kop van de krant De Morgen op 1 februari 2012. Het zijn beelden van de Mashco-Piro in het zuidoosten van de Peruaanse Amazone en werden gemaakt door een archeoloog op ruim 120 meter afstand van de nederzetting. Het was al langer bekend dat er nog groepen van indianen zijn die in een volkomen isolement leven. Alleen wordt dat steeds moeilijker door illegale houtkap en de exploitatie van olie en gas.

Het betreden van hun habitat is niet zonder gevaar want onlangs werd nog een hulpverlener gedood door een gifpijl, niettegenstaande dat hij al twintig jaar lang voedsel en geschenken voor de stam achterliet. Daarover zei een vriend van het slachtoffer, de antropoloog Glenn Shepard, dat “de dood van Nicolás Flores niet alleen tragisch is, maar dat de Mashco-Piro opnieuw hun wens hebben geuit met rust gelaten te worden”.

Is het maken van foto’s een bedreiging voor de onaangetaste leefwereld van de Amazone-indianen? Fotograaf Michel Pellanders en schrijfster Marion Hoekveld, die jarenlang naar het Amazonewoud reisden, vonden in elk geval van niet. Integendeel, met het maken van beelden en geluidsopnamen probeerden zij een zo realistisch mogelijk beeld te schetsen van de levenswijze en cultuur van de indianen en zo aandacht te vragen voor een betere bescherming van hun traditionele leefwereld. In het voormalige VPRO-programma De Wandelende Tak lieten zij vaker collages horen van zang en geluiden als illustratie van de verbondenheid tussen mens en natuur in het Amazonegebied.

Volle Maan over de Amazone

In 1996 reisden Michel Pellanders en Marion Hoekveld door het Amazonegebied, waar zij opnamen maakten bij de Awá-Guajá. Het zijn indianen met een nomadencultuur die leven in het laatste oerwoud van Maranhão, in het noordoosten van Brazilië. Eind jaren negentig leefden er nog 200 Awá in drie posten waar ze min of meer werden beschermd. Vanaf 1973 maakte de regeringsinstantie voor indianenzaken FUNAI af en toe contact met een groep Awá en probeerde hen op een vaste plek bijeen te laten wonen. Maar de Awá zijn van oudsher jagers en verzamelaars die nooit gebonden zijn geweest aan één plek. Sommige groepen trekken nog rond zonder dat iemand ze kent. Het trekkende bestaan was hun defensie, waardoor ze overleefden naast houtkappers en grootgrondbezitters. In nog geen dertig jaar werd de helft van dit volk uitgeroeid, door ziektes of gewoon vermoord.

De Awá wachten elke maand tot de volle maan omhoog is geklommen, tot recht boven de open plek tussen de hutten. Te midden van vogels, krekels en kikkers zingen zij dan de sterren van de hemel. Hun liederen lijken zonder woorden, met af en toe flarden van zinnen. Muziekinstrumenten kennen ze niet. Hun stemmen lijken soms te hoog of te laag, sterk vibrerend, vragend om een echo.

Luister hier naar Volle Maan over de Amazone in De Wandelende Tak van 7 april 1997.

Het Oerwoud in Stemmen

Michel Pellanders en Marion Hoekveld reisden jarenlang naar Brazilië, waar nog ongeveer 180 verschillende indianenvolken in heel geïsoleerde gebieden leven. Op 4 september 2000 lieten zij in De Wandelende Tak opnamen horen van de rituelen van de Matís-indianen, waarin dieren worden bezworen, en hoorbaar worden gemaakt in zoemzang. In dat jaar verscheen ook hun boek Awi! – Amazone Indianen, met foto’s van Michel Pellanders en ook tekeningen van diverse indianenvolken.

Het boek vertelt over hun mythen, rituelen en het dagelijkse leven. Over hoe het vroeger was en over de eerste contacten met blanken. Over hoe de situatie nu is en wat er is veranderd. Om het eigen gedachtegoed van de indianen beter tot zijn recht te laten komen, vroegen Pellanders en Hoekveld hen tekeningen te maken. Het resultaat is een serie verbluffende, soms surrealistische tekeningen van de Arara, Yanomami, Nambikwara, Awá-Guajá, Kayapó-Xicrin, Matís, Asuriní en Waiãpi. Tekenen op papier was een gebeurtenis, een uitingsvorm die de meeste indianen voor de eerste keer beleefden. Er werd een wereld zichtbaar gemaakt; tekenen als schrijven, de taal van andere werkelijkheden.

Luister hier naar het Oerwoud in Stemmen, uitgezonden in De Wandelende Tak van 4 september 2000.

Mekarõn

Bij de M van Mekarõn in Walter Slosse’s Alfabet waren al eerder opnamen te raadplegen van Michel Pellanders en Marion Hoekveld  die werden uitgezonden in De Wandelende Tak van 2 januari 1990. Mekarõn was ook de titel van het fotoboek dat in 1992 werd uitgegeven door de uitgeverij fragment met foto’s van Michel Pellanders en teksten van Marion Hoekveld. Samen verbleven zijn vanaf 1987 diverse malen bij kleine indianengemeenschappen die met uitsterven bedreigd zijn. Bij het boek hoorde ook een CD met een selectie van de geluidsopnamen die zij tijdens hun verblijf in het Braziliaanse regenwoud hadden gemaakt.

Fotografie speelt een belangrijke rol in de “studie” van de Amazone-indianen, die het maken van foto’s niet altijd op prijs stellen. Na hun contact met de blanken noemden zij een foto of afbeelding een mekarõn. Bij de Krahô en Kayapó is dit het indiaanse woord voor ziel en de geest van een overledene. In die betekenis steel je door het maken van een foto ook de ziel van een indiaan.

Luister ook hier naar Mekarõn in De Wandelende Tak van 2 januari 1990, heruitgezonden op 22 september 2007.

Indios no Brasil

Tot 15 april  2012 is in het Brusselse Jubelparkmuseum de tentoonstelling Indios no Brasil te zien, als onderdeel van de kunstmanifestatie Europalia die dit jaar is gewijd aan Brazilië. De expositie zorgt voor een boeiende ontdekkingstocht naar de indianenstammen van de Amazone en hoe die in harmonie leven met de natuur en hun goden. Over die harmonie hangt wel een donkere schaduw, want het Amazonegebied is steeds vaker het toneel van een ongebreidelde jacht op grondstoffen. Ook de expedities van antropologen hebben in het verleden meer kwaad dan goed gedaan, zoals aan het licht kwam in de documentaire film Secrets of the Tribe van José Padilha, waarover meer bij de M van Mekarõn.

De Treurende Papegaai

Meer opnamen van Amazone-indianen zijn te horen bij de P van De Treurende Papegaai, het verslag van een reis die Dick Verdult in 1993 had ondernomen naar een natuurreservaat op de grens tussen Venezuela en Brazilië. In dit grensgebied kwamen de deelnemers in contact met de Yanomami, indianen die bekend staan om hun kannibalistische achtergronden. In Maturaca, een dorp van de Yanomami, maakte Dick Verdult opnamen van twee sjamanen. Door het snuiven van ebene, een hallucinogeen poeder, komen zij in trance en kunnen zij contact leggen tussen de mensen en de hekura, piepkleine mensachtige geesten. Dat gaat gepaard met het slaken van kreten, zuchten en kreunen, maar ook spugen en zingen.

Luister ook hier naar De Treurende Papegaai in De Wandelende Tak van 14 februari 1994.

1 reactie Post a comment
  1. Cornell
    Jun 6 2012

    Maturaca, op de grens Brazilië-Venezuela: Yanomami met kannibalistische achtergronden? Onzin. Het is nog net geen toeristendorp, maar scheelt niet veel.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: