Skip to content

13 december 2011

S van Sunjata

Door Walter Slosse (1947-2016)

De Nederlandse antropoloog Jan Jansen werd door het Vlaams-Nederlands Huis deBuren uitgenodigd voor een lezing over Sunjata, het West-Afrikaanse heldenepos. De oorsprong gaat terug tot de 14e eeuw toen Arabische reizigers al hoorden spreken over Sunjata, de leeuwenkoning. Alle voorname families beweren dat zij de ware afstammelingen van Sunjata zijn. Grote bevolkingsgroepen ten zuiden van de Sahara erkennen Sunjata als de stichter van hun samenleving. In de mondeling overgeleverde verhalen heten deze samenlevingen Mande.

Jan Jansen, verbonden aan het departement Culturele Antropologie en Ontwikkelingssociologie van de Universiteit van Leiden, heeft al twintig jaar lang onderzoek gedaan naar de mondelinge geschiedenis van West-Afrika. Hij toonde ook veel interesse voor de relatie tussen de traditionele Afrikaanse verhalen en de hedendaagse lokale politiek. Van zijn veldonderzoek in Mali bracht hij begin jaren ’90 ook verslag uit in het VPRO-programma De Wandelende Tak.

Op 9 april 1992 liet Jan Jansen opnamen horen in De Wandelende Tak van zijn vier maandenlange verblijf in het Malinse dorp Kela. Het is de verblijfplaats van veel griots of djeli die de schatbewaarders zijn van de verhalen over Sunjata, de legendarische koning van het oude Malinese rijk. Tijdens zijn veldwerk had Jan Jansen ook veel aandacht voor de jonge griots en griottes die zich in Kela laten inwijden in de geheimen van de woordkunst. Zo waren in dit programma de toen 20-jarige Djetenne Diabaté en de 40-jarige Bintan Kouyaté te horen, twee griottes met een ijzersterke présence.

Luister hier naar Observatiepost Kela, een muzikaal verslag van Jan Jansen in De Wandelende Tak van 9 april 1992.

Na een verblijf van een jaar in Kela ging Jan Jansen in De Wandelende Tak van 25 september 1993 dieper in op de emoties die de djeli bij het publiek kunnen oproepen. Zij bezingen dan wel de heldendaden van Sunjata, maar eigenlijk zijn hun lofzangen gericht naar de toehoorders die geld geven. Met een opeenstapeling van standaardformules en spreekwoorden richten zij zich naar iemand in het publiek wiens roem en eer zij bezingen. In dat opzicht beschikken zij ook over veel macht, want wie geen of te weinig geld geeft, moet niet rekenen op een lofzang. Ook in dit programma was weer Bintan Kouyaté te horen, o.m. met een loflied op de legendarische voorouder Sunjata.

Luister hier naar Een Lach en een Traan in Mali, een ander reisverslag van Jan Jansen in De Wandelende Tak van 25 september 1993.

In De Wandelende Tak van 13 september 1990 leverde de Utrechtse antropoloog Jan Jansen een eerste bijdrage over de rol van de djeli. Zij werden altijd beschouwd als de kenners van het verleden in een samenleving waarin het gesproken woord tot het belangrijkste communicatiemiddel werd ontwikkeld. Of de djeli inderdaad levende geschiedenisboeken zijn, probeerde hij in 1990 te achterhalen tijdens een verblijf in het Malinese Kangabá, bij een familie van griots, Amy Diabaté en haar man Sidiki Kouyaté. In dit programma zong Amy Diabaté over de leeuw, een voorbeeld van een lofzang, hier duidelijk gericht naar haar echtgenoot Sidiki Kouyaté.

Wara (De Leeuw)
Pas op voor de leeuw!
Alle mensen zijn bang voor de leeuw
Nu zing ik niet over de leeuw die een kip steelt achter huis
Nee, ik praat over de leeuw die mensen eet
Ik praat over mijn man Sidiki Kouyaté, de griot
Hij is de leeuw die mensen eet
Op de weg naar Kangabá, op de weg naar Bamako en op de weg naar Parijs is hij de krachtigste griot.

Luister hier naar De Gever wordt Geloofd, de bijdrage van Jan Jansen aan De Wandelende Tak van 13 september 1990.

Over het Sunjata-epos zoals verteld in Kela, gaf Jan Jansen ook een boek uit bij Amsterdam University Press en het Sunjata-epos is ook te raadplegen bij de Universiteit van Leiden.

De Wandelende Tak gaf vaker uitgebreid aandacht aan de muziek van Mali en traditie van de djeli. In 2004 besprak antropologe Merel Oord haar afstudeeronderzoek in Bamako, waar zij een studie deed naar vrouwelijke muzikanten. Daar ontmoette zij de blinde zangeres Madina N’Diaye. Tegen alle regels in leerde zij als één van de eerste vrouwen in Mali de kora bespelen. Het instrument wordt namelijk van oudsher alleen bespeeld door mannen uit de sociale groep van de griots. Hierdoor heeft Madina in eigen land veel kritiek ondervonden. Niet ontmoedigd door deze negatieve reacties, bracht zij een CD uit. In haar liederen stelt ze de huidige Malinese maatschappij aan de kaak en bezingt ze de onafhankelijkheid van vrouwen over de hele wereld.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 27 december 2004 met Merel Oord over de Malinese griotte Madina N’Diaye.

Bij uitgeverij Lannoo verscheen een CD voor kinderen met het eeuwenoude heldenepos Sunjata, bewerkt door Pieter Embrechts. Het is een sprankelend luisterspel met de stemmen van o.a. Pieter Embrechts, Dimitri Leue en Warre Borgmans. De muziek is van Wawadadakwa en het CD-boekje werd rijkelijk geïllustreerd door Sabien Clement.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: