Skip to content

17 oktober 2011

M van Mekarõn

Door Walter Slosse (1947-2016)

Tot 19 februari 2012 is in het Brusselse Jubelparkmuseum de tentoonstelling Indios no Brasil te zien, als onderdeel van de kunstmanifestatie Europalia die dit jaar is gewijd aan Brazilië. De expositie zorgt voor een boeiende ontdekkingstocht naar de indianenstammen van de Amazone en hoe die in harmonie leven met de natuur en hun goden. Over die harmonie hangt wel een donkere schaduw, want het Amazonegebied is steeds vaker het toneel van een ongebreidelde jacht op grondstoffen. Ook de expedities van antropologen hebben in het verleden meer kwaad dan goed gedaan, zoals aan het licht kwam in de documentaire film Secrets of the Tribe van José Padilha.

Een goed overzicht van Indios no Brasil biedt de catalogus van deze expositie, die werd gepubliceerd door de uitgeverij Ludion. Het eerste deel behandelt het heden en het verleden van de indianen en gaat dieper in op de antropologische studie van de meer dan tweehonderd autochtone bevolkingsgroepen die in Brazilië leven. Het tweede deel is de eigenlijke catalogus van de tentoonstelling en behandelt het dagelijkse leven en de relaties tussen het menselijke en het niet-menselijke. Ook het weekblad Knack zorgde voor een speciale editie over de Amazone-indianen naar aanleiding van Europalia Brasil.

De speciale editie van Knack geeft aandacht aan 14 indianengroepen die verspreid leven in het Amazonegebied en tot verschillende taalfamilies behoren. Sommige groepen hebben al eeuwenlang contact met de westerse samenleving, maar andere blijven in hun isolement en schuwen contacten met bezoekers. Ook de recente geschiedenis van elk volk wordt beschreven, waarbij de fenomenen worden belicht die een bedreiging vormen voor de culturele of fysieke overleving van de Amazone-indianen.

Fotografie speelt een belangrijke rol in de “studie” van de Amazone-indianen, die het maken van foto’s niet altijd op prijs stellen. Na hun contact met de blanken noemden zij een foto of afbeelding een mekarõn. Bij de Krahô en Kayapó is dit het indiaanse woord voor ziel en de geest van een overledene. In die betekenis steel je door het maken van een foto ook de ziel van een indiaan.

Mekarõn was ook de titel van het fotoboek dat in 1992 werd uitgegeven door de uitgeverij Fragment met foto’s van Michel Pellanders en teksten van Marion Hoekveld. Samen verbleven zijn vanaf 1987 diverse malen bij kleine indianengemeenschappen die met uitsterven bedreigd zijn. Bij het boek hoorde ook een CD met een selectie van de geluidsopnamen die zij tijdens hun verblijf in het Braziliaanse regenwoud hadden gemaakt en waarvan een compilatie werd uitgezonden in het VPRO-programma De Wandelende Tak van 2 januari 1990. Zang en fluitmuziek vormen een wezenlijk onderdeel van de cultuur van de Amazone-indianen. Niet alleen als communicatiemiddel, maar ook om de geschiedenis van hun voorouders te bewaren.

Luister hier naar opnamen van Michel Pellanders en Marion Hoekveld in De Wandelende Tak van 2 januari 1990, herhaald op 22 september 2007.

“Kijk, ze zijn weer een foto aan het nemen”, zegt een boze Yanomami-indiaan aan het begin van de documentaire Secrets of the Tribe. “Liever dan een foto te maken, zouden jullie beter onwetend blijven over ons”, terwijl de Yanomami boos in de lens van de camera kijkt. Maar in deze documentaire uit 2010 van José Padilha gaat het over meer dan het stelen van de ziel. Secrets of the Tribe gaat immers over de antropologen die jaren geleden de Yanomami-indianen niet alleen ontdekten, maar misbruikten voor hun onderzoek. Het waren niet altijd goedbedoelde onderzoeken die zij uitvoerden. Integendeel, de documentaire zet ook een aantal schandalen op een rij, zoals pedofilie, ziekteverspreiding en zelfs experimenten met atoomproeven.

Secrets of the Tribe is te zien op 16 en 17 november 2011 op het International Documentary Film Festival Amsterdam.

Secrets of the Tribe werd op 20 september 2011 uitgezonden door Arte TV met de Franse titel Yanomami, une guerre d’anthropologues. Een jaar eerder werd de film vertoond op het Latin American Film Festival in Amsterdam en was aanleiding tot een debat over de vraag hoe diep een antropoloog mag inbreken in een primitieve beschaving. Aan dit debat over de ethische grenzen van cultureel antropologisch onderzoek werd deelgenomen door prof. Dr. Willem Adelaar (Native American Languages and Cultures – Universiteit Leiden),  Dr. Fabiola Jara (Vakgroep Culturele Antropologie – Universiteit Utrecht) en Drs. Peter Jorna (Nederlands Centrum voor Inheemse Volken – NCIV).

Ondertussen hebben de Amazone-indianen de voorbije decennia vaker de nodige weerbaarheid opgebouwd om hun cultuur in stand te houden zonder betutteling van buitenaf. In De Wandelende Tak van 9 februari 1989 gaf Etto Krijger daar een voorbeeld van met opnamen die hij maakte bij de Shuar-indianen, die leven in het grensgebied van Ecuador en Brazilië. Daar werd eind jaren tachtig al gebruik gemaakt van een eigen radiostation, dat onder politieke druk in 2010 werd gesloten.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 9 februari 1989 met wereldreiziger Etto Krijger, heruitgezonden op 29 december 2007.

Over de Yanomami-indianen is meer te lezen en te beluisteren bij de P van Treurende Papegaai. Het verslag van een reis die Dick Verdult ondernam met de Vereniging van Enthousiasten die in 1993 op de grens tussen Venezuela en Brazilië, in contact kwam met de Yanomami. In Maturaca maakte Dick Verdult opnamen van twee sjamanen. Door het snuiven van ebene, een hallucinogeen poeder, komen zij in trance en kunnen zij contact leggen tussen de mensen en de hekura-geesten. Met die rituelen wordt het dorp van onheil gevrijwaard en worden zieken genezen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: