Skip to content

11 maart 2011

2

V van Vrouwenorkest

Door Walter Slosse (1947-2016)

In de winter van 1981 nam ik de trein naar Parijs voor een interview met Fania Fénelon, die in het boek Sursis pour l’Orchestre haar getuigenis had opgetekend over haar verblijf in het concentratiekamp van Auschwitz. Er was toen nog geen hoge snelheidslijn naar Parijs en vaak stopte de trein uit Brussel langer dan verwacht door de mist. In Parijs scheen de zon en een taxi bracht mij naar een wijk waar Fania Fénelon in een klein appartement woonde. Tijdens het schenken van de koffie zag ik het getatoueerde nummer op haar arm.

Al snel kwam het gesprek op Playing for Time, de Amerikaanse tv-verfilming van het boek die bij Fania Fénelon veel kwaad bloed had gezet. Zij ergerde zich mateloos aan de vele historische onjuistheden zoals de bevrijding van Auschwitz door de Engelsen, terwijl het in werkelijkheid de Russen waren geweest. Zij vond ook dat Vanessa Redgrave een slecht gekozen actrice was voor de rol van Fania als lid van het vrouwenorkest van Auschwitz. Bovendien had Vanessa Redgrave uitspraken gedaan over de vernietiging van Israël die voor Fania Fénelon niet door de beugel konden.

Een andere bron van ergernis was de filmscène waarin het leek alsof het vrouwenorkest werd ingezet voor de begeleiding van de gevangenen naar de gaskamers. Fania Fénelon verduidelijkte hoe deze misvatting was ontstaan. De gevangenen die op weg waren naar de gaskamers konden misschien wel muziek horen, omdat de ramen vaak openstonden van de barak waar het vrouwenorkest verbleef.

Aan het eind van het gesprek gaf Fania Fénelon mij een een geluidsband mee met zes liederen uit haar carrière als cabaretzangeres.
(WS)

Die liederen werden gebruikt in de muziekdocumentaire Muziek in Gevangenschap die door de VPRO op 29 mei 1981 op Radio 4 werd uitgezonden.

Luister hier naar Fania Fénelon in gesprek met Walter Slosse:

Door toeval zijn sommige overlevenden kunnen ontsnappen aan de massamoord omdat zij muziek konden spelen, want de SS hield van muziek. Fania Fénelon was pianiste en cabaretzangeres in Parijs, toen zij in 1944 werd gedeporteerd naar Auschwitz en er werd ingelijfd bij het vrouwenorkest van het kamp. In haar boek Sursis pour l’Orchestre, beschrijft zij hoe zij soms om 3 uur ’s nachts werd wakker gemaakt door de kampchef om voor hem een aria uit Madame Butterfly te zingen.

Op elk uur van de dag en de nacht moest het vrouwenorkest van Auschwitz klaar staan om voor de SS muziek te maken. In alle kampen waren er mannenorkesten, maar Auschwitz had het enige vrouwenorkest. Meestal waren het amateurs en weinig professionele musici, die allemaal bij toeval door de SS waren uitgekozen. Het vrouwenorkest van Auschwitz, dat op elk moment van de dag en de nacht moest klaarstaan, werd geleid door Alma Rosé, een nicht van Gustav Mahler.

Het vrouwenorkest speelde voor de SS zowel Beethoven als Mendelssohn, maar ook schlagers van Peter Kreuder bijvoorbeeld. Maar in haar boek beschrijft Fania Fénelon hoe dubbelzinnig de uitvoering (op mandoline en gitaar) van de Vijfde van Beethoven wel was. De beginnoten PA-PA-PA – PAM werden immers gebruikt door Radio Londen, de spreekbuis van de Geallieerden. Op geen enkel moment hebben de nazi’s zich gerealiseerd dat dit eigenlijk een verzetsdaad was. Ook het gebruik van een compositie van Felix Mendelssohn Bartholdy was een ander voorbeeld waarmee het vrouwenorkest de intelligentie van de SS op de proef stelde, want Mendelssohn was een jood wiens muziek in Duitsland verboden was.

Voor Fania Fénelon was deze vorm van verzet een middel om weerstand te kunnen bieden aan de gruwel van het kamp, de pesterijen, de smerigheid en de honger. Omdat de orkestleden een veel beter leven hadden, waren er ook veel gevangenen die hen misprezen. Maar velen waren ook blij als het orkest buiten mocht spelen. Toch moest het orkest verder spelen als er gevangenen stierven aan de electrische prikkeldraad van het kamp. Onze muziek gaf ons moed, aldus Fania Fénelon, en in de weinige momenten dat de SS niet in de buurt was, zongen de orkestleden gevangenisliederen over hoop en vrijheid. Toch was muziek slechts uitstel, zoals de titel van het boek luidt.

Fania Fénelon stierf op 19 december 1983 in Parijs aan de gevolgen van kanker en een hartkwaal.

2 reacties Post a comment
  1. rob
    Okt 17 2011

    Goedendag,

    Echt een heel mooi artikel, ik ben gefascineerd door de foto in dit artikel waar het prikkeldraad op is te zien. Heeft u deze ook in een hogere resolutie? ik zou deze graag voor een studenten project willen gebruiken.

    Groeten,

    Rob

    Beantwoorden

Trackbacks & Pingbacks

  1. K van Kampen | Walter Slosse's Alfabet

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Note: HTML is allowed. Your email address will never be published.

Subscribe to comments

%d bloggers op de volgende wijze: