De Arabo-Andalusische muziek vond immers haar oorsprong in Al-Andalus, zoals het zuiden van Spanje werd genoemd door de Arabieren die er leefden vanaf het begin van de 8e tot het einde van de 15e eeuw. Met de val van Granada in 1492 kwam een eind aan deze Moorse overheersing en zijn de resten van de hofmuziek van de sultans tot op vandaag bewaard gebleven in de klassieke muziek van Noord-Afrika. De Spaanse musicoloog en musicus Eduardo Paniagua heeft veel onderzoek verricht naar de ontwikkeling van de Arabo-Andalusische muziek en ook naar de wisselwerking met de Spaanse muziek uit de Middeleeuwen en Renaissance.

De in 1952 in Madrid geboren Eduardo Paniagua is niet alleen een deskundige op het gebied van de Spaanse middeleeuwse muziek, maar ging zich ook verdiepen in de Arabo-Andalusische muziek die tenslotte deel uitmaakt van het Spaanse erfgoed. In 1994 stichtte hij de groep Música Antigua waarmee hij de opnamen realiseerde van de Cantigas de Santa Maria, een werk uit de tijd van de vreedzame coëxistentie tussen moslims, joden en christenen in het middeleeuwse Spanje. In hetzelfde jaar zorgde hij samen met de Marokkaanse ud-speler Omar Metioui voor de oprichting van het Ibn Báya Ensemble. Hij werkte vaker samen met de Marokkaanse zanger Mohammed El-Arabi Serghini met wie hij vandaag nog altijd optreedt in het El Arabi Ensemble.

In 2003 was de Marokkaanse ud-speler Omar Metioui onderwerp van een uitzending in het VPRO-programma De Wandelende Tak, waarin de arabiste Anne van Oostrum toelichting verstrekte over de liefdespoëzie in de Arabo-Andalusische muziek. Deze muziek bestaat uit een stelsel van 11 nouba’s, die de echo zijn van het Moorse muzikale verleden in Andalusië. Een nouba is een suite met een afwisseling van vocale en instrumentale gedeelten. Omar Metioui legde zich toe op de muzikale notatie van de nouba’s, die niet eerder waren vastgelegd in handschriften, zoals dat wel het geval was met de poëzie.

Het lot is je tot op heden niet slecht gezind
Jouw aanbedene is niet hevig verliefd
Maar ze heeft jou ook niet de rug toegekeerd
Al is het vuur van het verlangen in je hart aangewakkerd
Geduld is je enige metgezel.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 13 oktober 2003 met Omar Metiuoi, toegelicht door Anne van Oostrum.

In Andalussyat, het project van Moussem gewijd aan de Arabisch-Andalusische muziek, brengen Eduardo Paniagua en het El Arabi Ensemble de vurige poëzie van prinses Wallada en Ibn Zaydún onder de aandacht. Zij waren de twee meest belangrijke dichters uit de gouden periode van de islamitische beschaving tussen de 8e en 13e eeuw. Daarnaast zorgen de hedendaagse dichters Mohammed Bennis en Maram Al-Masri voor de vertolking van eigen werk, dat geënt is op die oude Arabische poëzie.

Wallada bint al-Mustakfi (1001-1080) was een prinses die door haar literaire en vooral poëtische talent het vrouwelijke tweederangsleven kon omzeilen. Zelfs Ibn Zaydún (1003-1071), een vooraanstaand figuur aan de hoven van Cordoba en Sevilla, was zodanig onder de indruk van Wallada’s talent, dat hij voor haar de meest smachtende liefdesgedichten schreef.

De rol van Wallada doet denken aan die van de qayna, de geëmancipeerde zangslavin uit de pre-islamitische tijd waarover Anne van Oostrum ook een bijdrage leverde in De Wandelende Tak van 5 juni 2006 en te raadplegen bij de Q van Qayna.

Dinsdag 14 februari 2012 treedt het El Arabi Ensemble op in BOZAR (Paleis voor Schone Kunsten) in Brussel en op woensdag 15 februari 2012 in het Wereldculturencentrum Zuiderpershuis in Antwerpen. Raadpleeg de webstek van beide zalen voor meer informatie.

Arabo-Andalusische muziek en Arabische liefdespoëzie is te vinden bij PNEUMA, het label van Eduardo Paniagua met o.m. opnamen van zijn ensembles Música Antigua en Ibn Báya.

Jouw afwezigheid versterkte mijn verlangen naar jou
Slaap verliet mijn oogleden
Mijn lichaam verzwakte tot het wegkwijnde van liefde
Ik zag de ongeëvenaarde schoonheid die mijn gedachten in brand zette
Mijn oog en hart hebben mij geketend
Samen houden ze mij in hun greep.

Het betreden van hun habitat is niet zonder gevaar want onlangs werd nog een hulpverlener gedood door een gifpijl, niettegenstaande dat hij al twintig jaar lang voedsel en geschenken voor de stam achterliet. Daarover zei een vriend van het slachtoffer, de antropoloog Glenn Shepard, dat “de dood van Nicolás Flores niet alleen tragisch is, maar dat de Mashco-Piro opnieuw hun wens hebben geuit met rust gelaten te worden”.

Is het maken van foto’s een bedreiging voor de onaangetaste leefwereld van de Amazone-indianen? Fotograaf Michel Pellanders en schrijfster Marion Hoekveld, die jarenlang naar het Amazonewoud reisden, vonden in elk geval van niet. Integendeel, met het maken van beelden en geluidsopnamen probeerden zij een zo realistisch mogelijk beeld te schetsen van de levenswijze en cultuur van de indianen en zo aandacht te vragen voor een betere bescherming van hun traditionele leefwereld. In het voormalige VPRO-programma De Wandelende Tak lieten zij vaker collages horen van zang en geluiden als illustratie van de verbondenheid tussen mens en natuur in het Amazonegebied.

Volle Maan over de Amazone

In 1996 reisden Michel Pellanders en Marion Hoekveld door het Amazonegebied, waar zij opnamen maakten bij de Awá-Guajá. Het zijn indianen met een nomadencultuur die leven in het laatste oerwoud van Maranhão, in het noordoosten van Brazilië. Eind jaren negentig leefden er nog 200 Awá in drie posten waar ze min of meer werden beschermd. Vanaf 1973 maakte de regeringsinstantie voor indianenzaken FUNAI af en toe contact met een groep Awá en probeerde hen op een vaste plek bijeen te laten wonen. Maar de Awá zijn van oudsher jagers en verzamelaars die nooit gebonden zijn geweest aan één plek. Sommige groepen trekken nog rond zonder dat iemand ze kent. Het trekkende bestaan was hun defensie, waardoor ze overleefden naast houtkappers en grootgrondbezitters. In nog geen dertig jaar werd de helft van dit volk uitgeroeid, door ziektes of gewoon vermoord.

De Awá wachten elke maand tot de volle maan omhoog is geklommen, tot recht boven de open plek tussen de hutten. Te midden van vogels, krekels en kikkers zingen zij dan de sterren van de hemel. Hun liederen lijken zonder woorden, met af en toe flarden van zinnen. Muziekinstrumenten kennen ze niet. Hun stemmen lijken soms te hoog of te laag, sterk vibrerend, vragend om een echo.

Luister hier naar Volle Maan over de Amazone in De Wandelende Tak van 7 april 1997.

Het Oerwoud in Stemmen

Michel Pellanders en Marion Hoekveld reisden jarenlang naar Brazilië, waar nog ongeveer 180 verschillende indianenvolken in heel geïsoleerde gebieden leven. Op 4 september 2000 lieten zij in De Wandelende Tak opnamen horen van de rituelen van de Matís-indianen, waarin dieren worden bezworen, en hoorbaar worden gemaakt in zoemzang. In dat jaar verscheen ook hun boek Awi! – Amazone Indianen, met foto’s van Michel Pellanders en ook tekeningen van diverse indianenvolken.

Het boek vertelt over hun mythen, rituelen en het dagelijkse leven. Over hoe het vroeger was en over de eerste contacten met blanken. Over hoe de situatie nu is en wat er is veranderd. Om het eigen gedachtegoed van de indianen beter tot zijn recht te laten komen, vroegen Pellanders en Hoekveld hen tekeningen te maken. Het resultaat is een serie verbluffende, soms surrealistische tekeningen van de Arara, Yanomami, Nambikwara, Awá-Guajá, Kayapó-Xicrin, Matís, Asuriní en Waiãpi. Tekenen op papier was een gebeurtenis, een uitingsvorm die de meeste indianen voor de eerste keer beleefden. Er werd een wereld zichtbaar gemaakt; tekenen als schrijven, de taal van andere werkelijkheden.

Luister hier naar het Oerwoud in Stemmen, uitgezonden in De Wandelende Tak van 4 september 2000.

Mekarõn

Bij de M van Mekarõn in Walter Slosse’s Alfabet waren al eerder opnamen te raadplegen van Michel Pellanders en Marion Hoekveld  die werden uitgezonden in De Wandelende Tak van 2 januari 1990. Mekarõn was ook de titel van het fotoboek dat in 1992 werd uitgegeven door de uitgeverij fragment met foto’s van Michel Pellanders en teksten van Marion Hoekveld. Samen verbleven zijn vanaf 1987 diverse malen bij kleine indianengemeenschappen die met uitsterven bedreigd zijn. Bij het boek hoorde ook een CD met een selectie van de geluidsopnamen die zij tijdens hun verblijf in het Braziliaanse regenwoud hadden gemaakt.

Fotografie speelt een belangrijke rol in de “studie” van de Amazone-indianen, die het maken van foto’s niet altijd op prijs stellen. Na hun contact met de blanken noemden zij een foto of afbeelding een mekarõn. Bij de Krahô en Kayapó is dit het indiaanse woord voor ziel en de geest van een overledene. In die betekenis steel je door het maken van een foto ook de ziel van een indiaan.

Luister ook hier naar Mekarõn in De Wandelende Tak van 2 januari 1990, heruitgezonden op 22 september 2007.

Indios no Brasil

Tot 15 april  2012 is in het Brusselse Jubelparkmuseum de tentoonstelling Indios no Brasil te zien, als onderdeel van de kunstmanifestatie Europalia die dit jaar is gewijd aan Brazilië. De expositie zorgt voor een boeiende ontdekkingstocht naar de indianenstammen van de Amazone en hoe die in harmonie leven met de natuur en hun goden. Over die harmonie hangt wel een donkere schaduw, want het Amazonegebied is steeds vaker het toneel van een ongebreidelde jacht op grondstoffen. Ook de expedities van antropologen hebben in het verleden meer kwaad dan goed gedaan, zoals aan het licht kwam in de documentaire film Secrets of the Tribe van José Padilha, waarover meer bij de M van Mekarõn.

De Treurende Papegaai

Meer opnamen van Amazone-indianen zijn te horen bij de P van De Treurende Papegaai, het verslag van een reis die Dick Verdult in 1993 had ondernomen naar een natuurreservaat op de grens tussen Venezuela en Brazilië. In dit grensgebied kwamen de deelnemers in contact met de Yanomami, indianen die bekend staan om hun kannibalistische achtergronden. In Maturaca, een dorp van de Yanomami, maakte Dick Verdult opnamen van twee sjamanen. Door het snuiven van ebene, een hallucinogeen poeder, komen zij in trance en kunnen zij contact leggen tussen de mensen en de hekura, piepkleine mensachtige geesten. Dat gaat gepaard met het slaken van kreten, zuchten en kreunen, maar ook spugen en zingen.

Luister ook hier naar De Treurende Papegaai in De Wandelende Tak van 14 februari 1994.

Het door EPO in 2007 uitgegeven boek Persona non grata werd geschreven door zijn twee oudste dochters Maya en Serena Wuytack. Het is een mengvorm van een biografie, kunstboek, poëziebundel en filosofisch manifest. Maar Persona non grata is ook de titel van de documentaire film uit 2009 die zijn zoon Fabio Wuytack maakte van de aangrijpende terugkeer van zijn vader naar Venezuela, waar hij enthousiast werd ontvangen. Samen bezochten zij de krottenwijken waar de rebelse priester van weleer een sociale en culturele volksrevolte had ontketend.

De revolutionaire activiteiten van Frans Wuytack waren voor de kerk al snel aanleiding om deze “rode” priester in 1972 in de ban te slaan en zijn priesterambt af te nemen. In een interview met De Nieuwe Gazet in 1973 zei hij daarover: “Priester? Ik ben een gelovig mens. Ik heb er nooit aan gehouden de naam priester te voeren. Zijt ge schoolmeester, zijt ge priester, dat is toch belachelijk poesjenellenspel. Ik sta vrij als mens, heb met de priesterkaste niets te maken, en neem mijn verantwoordelijkheid ten opzichte van de klasse waartoe ik behoor, de arbeiders.”

Dit citaat is ook vermeld in De Dokstaking 1973, dat een nauwkeurige beschrijving bevat van de wilde havenstaking die op 5 april 1973 in Gent was begonnen en een dag later naar Antwerpen zou overslaan. Het boek werd geschreven door luitenant-kolonel Van Geet van de voormalige Rijkswacht, voor wie Frans Wuytack de ongrijpbare volksmenner was die de havenarbeiders wist te motiveren om de staking twee maanden vol te houden. Het was niet alleen een staking voor loonsverhoging, maar ook een staking tegen de macht van de vakbonden die deze stakingsactie niet wilden erkennen.

Een kolfje naar de hand van Frans Wuytack die met zijn ervaring als verzetsstrijder de havenarbeiders wist warm te maken voor een spontane revolutie. Zeer tegen de zin van de andere linkse bewegingen, zoals de marxisten-leninisten (maoïsten) die vinden dat het spontaneïsme (*) een gevaar is voor de klassenstrijd. In het interview uit 1978 in Radio Vrij België herhaalde Frans Wuytack nog eens volmondig zijn geloof in het spontaneïsme, omdat het voortkomt uit de gelijktijdigheid van een aantal factoren die er voor zorgen dat het volk in opstand komt. Eigenlijk zijn de Arabische revolutie en de Occupy Movement daar actuele voorbeelden van.

Luister hier naar Radio Vrij België van 6 maart 1978 met deel 1 van het interview met Frans Wuytack.

Nadat hij zich bij de Venezolaanse rebellen had aangesloten werd Frans Wuytack in 1974 gevangen genomen en het land uitgezet. Een jaar later was hij actief in het verzet tegen de Spaanse dictator Franco, om in 1979 eindelijk rust te vinden nabij de marmergroeven van het Italiaanse Carrara waar hij als beeldhouwer met zijn vrouw ging wonen. Frans Wuytack volgde immers diverse kunstopleidingen en is tot vandaag actief als beeldhouwer. Een overzicht van zijn werk was nog te zien in 2008 tijdens het Gentse Machariusproject. Hij is niet alleen beeldhouwer, maar schrijft ook toneelteksten en poëzie waarin hij zijn visie geeft op de toekomst. Zo sprak hij in het tweede deel van het interview uit 1978 over zijn geloof in het ontstaan van een “kosmische” mens.

“Wij gaan naar een kosmische mens. Als we spreken over gelijktijdigheid spreken we over kosmos. We spreken vaak over lotsverbondenheid, maar alleen in bepaalde afzonderlijke concrete situaties. Pas als alles gaat samenvallen, gaat er iets veranderen en kan een nieuwe maatschappij ontstaan. Want tot nu toe hebben we vals spel gespeeld en onze lotsverbondenheid alleen maar toegepast op individuele gevallen en niet op het geheel.”

Luister hier naar Radio Vrij België van 13 maart 1978 met deel 2 van het interview met Frans Wuytack.

Na zijn verblijf in Italië stak in 1984 het revolutionaire virus weer de kop op bij Frans Wuytack en vertrok hij met zijn gezin naar Costa Rica waar hij een illegale vakbond van koffieplukkers oprichtte. Maar terzelfdertijd stichtte hij ook een kunstenaarscollectief met enkele kunstschilders, schrijvers en dichters uit Costa Rica. In de jaren ’90 nam hij ook deel aan vredesacties, zoals in Bagdad, waar hij tijdens de Golfoorlog van 1990 deelnam aan een “levend schild” van vredesactivisten. In 1993 nog eens overgedaan tijdens de oorlog in Bosnië.

(*) Het spontaneïsme is de verzamelnaam voor verschillende politieke stromingen, gekarakteriseerd door het feit dat ze “de stroom volgen”. De spontane stromingen in de kapitalistische maatschappij worden gedomineerd door de burgerlijke en kleinburgerlijke ideologie. Het spontaneïsme duikt vooral op onder de vorm van reformistische stromingen, die zich soms hevig kanten tegen de kwalen van de kapitalistische maatschappij, zonder de economische en politieke fundamenten in vraag te stellen. Wij verzetten ons tegen alle spontaneïstische stromingen. Een communistisch standpunt vereist een hoge graad van bewustzijn bij de uitwerking van theoretische, politieke en organisatorische stellingen. (Uit het verslag van het Vijfde Congres in 1995 van de marxistisch-leninistische Partij van de Arbeid.)

Daarom wordt de Louis Paul Boonprijs elk jaar uitgereikt aan kunstenaars met verschillende expressievormen, van literatuur, theater, film tot schilderkunst. Het is een prijs zonder een geldbedrag, maar de laureaat mag wel een grote ham en een oorkonde in ontvangst nemen. Een minder gelukkige bekroning natuurlijk als de winnaar een vegetariër is. Maar tenslotte staat de eer voorop, als de winnaar mag vernemen dat hij of zij “uitblinkt in maatschappelijke betrokkenheid en zijn of haar binding met de mens centraal stelt”. De ham werd uitgereikt door de winnaar van vorig jaar, Frank Liefooghe.

Dit jaar werd de prijs ook niet uitgereikt aan één enkele persoon, maar aan een hele groep van mensen. Dat zijn de “maatschappelijk kwetsbaren”, senioren, armen, jongeren, autochtonen en allochtonen, die deel uitmaken van de door Reinhilde Decleir opgerichte theatergroep Tutti Fratelli. Het doel van dit project is vooral de deelnemers te stimuleren in sociale vaardigheden, weerbaarheid en mondigheid. De theaterkunst wordt als middel gebruikt om hun zelfbeeld te versterken, hun denken te verruimen en hun geloof in een betere toekomst te vergroten. Tutti Fratelli zorgde al eerder voor een opvoering van de Driestuiversopera van Bertolt Brecht en Kurt Weill uit 1928, die een mondiaal succes kende.

Maar ook de Griekse klassieker Lysistrata van Aristofanes stond op het programma. Een blijspel waarin de vrouwen van Griekenland seksuele onthouding gebruiken als middel om de oorlogszuchtige mannen tot vrede te dwingen. Tutti Fratelli ging ook de uitdaging niet uit de weg om Het Temmen van de Feeks van William Shakespeare uit 1595 voor het voetlicht te brengen. Telkens onder de begeesterende leiding van Reinhilde Decleir die er in slaagt om dit gezelschap van kansarmen en niet-professionele acteurs op een hoog artistiek niveau te tillen. Hoewel er al eens een valse noot wordt gezongen, is dit slechts een bevestiging van het doel van de regisseuse om “een stem te geven aan zij die doorgaans niet gehoord worden”.

Als filmactrice verwierf Reinhilde Decleir veel bekendheid en lof met haar rol in de tv-serie Van Vlees en Bloed, maar ook in De Ronde zorgde zij voor een aangrijpende vertolking van een vrouw die kiest voor zelfdoding. Reinhilde Decleir, zus van film- en theatertalent Jan Decleir, begon haar carrière bij de Internationale Nieuwe Scène dat in de jaren ’70 een synoniem werd voor maatschappijkritisch theater. Tot op vandaag bleef zij trouw aan de opvatting dat theater een sterke sociale rol vervult, zoals die tot uiting komt in haar werk met Tutti Fratelli, waar onmondigen een stem krijgen. Niet voor niets koos Tutti Fratelli dan ook een citaat uit de Driestuiversopera als motto.

Den ene staat in het donker
Den andere staat in het licht
Die in het licht ziet ge
Die in het donker ziet ge niet.

Reinhilde Decleir was op 23 januari 2012 te gast in het programma De Laatste Show van de VRT.

De uitreiking van de 37e Louis Paul Boonprijs aan Reinhilde Decleir betekende ook het begin van het Boonjaar, n.a.v. de honderdste geboortedag van de schrijver. Meer daarover op de webstek van BOON!.  Raadpleeg ook de B van Boon voor een interview uit 1967 met Louis Paul Boon.

(Foto’s Walter Slosse)

Acteur Josse De Pauw wiens printer kapot was.

De onverstaanbare schrijver Pjeero Robjee.

Reinhilde Decleir tussen haar Tutti Fratelli.

Het eerste album werd al gepubliceerd in 1980 onder de titel het Auschwitz Album en bevat foto’s van de aankomst en selectie van Hongaarse Joden in mei 1944. Het album bevat 193 foto’s die werden gemaakt door SS-officier Bernhardt Walter, die het hoofd was van het fotolaboratorium van Auschwitz. Na de bevrijding werd het fotoalbum teruggevonden door de Hongaarse Lili Jacob, die de Holocaust had overleefd en zichzelf kon identificeren op één van de foto’s. Het hele verhaal is te lezen op een pagina van het United States Holocaust Memorial Museum.

Lange tijd werd weinig aandacht geschonken aan het fotoalbum dat Lili Jacob had bewaard, tot nazi-jager Serge Klarsfeld haar in 1980 kon overtuigen het album aan Yad Vashem te schenken, het World Center for Holocaust Research in Jeruzalem. De Klarsfeld Foundation zorgde voor een eerste publicatie van het Auschwitz Album en in 1999 werden alle foto’s in Yad Vashem gedigitaliseerd. Een aantal van de originele foto’s ontbreken en men vermoedt dat die door Lili Jacob zijn weggegeven aan andere overlevenden.

Naast het album van Lili Jacob, konden William Karel en Blanche Finger een beroep doen op een album dat wordt bewaard in het United States Holocaust Memorial Museum. Dit album bevat foto’s van het dagelijkse leven in het kamp. Er zijn geen foto’s van de slachtoffers, maar wel van de daders. Zo zijn er officieren, bewakers en vrouwelijke SS-medewerkers uit Auschwitz te zien terwijl ze zich ontspannen in het  recreatieoord Solahütte op ongeveer 30 km van het vernietigingskamp. Op één van die foto’s is te zien hoe het kamppersoneel zich weet te vermaken bij het accordeonspel van een officier. Deze foto’s zijn afkomstig uit een album met het opschrift “Auschwitz 21.6.1944″ en behoorde toe aan SS-Obersturmführer Karl Höcker, de rechterhand van Richard Baer, de commandant van Auschwitz.

Het bestaan van dit album was volledig onbekend, tot in 2006 het United States Holocaust Memorial Museum een brief ontving van een gepensioneerd Amerikaanse officier, die al sinds 1946 in het bezit was van dit album. Hij had het in dat jaar gevonden in een verlaten appartement in Frankfurt en mee naar huis genomen. In 2007 overhandigde hij het album aan het museum, op voorwaarde dat hij anoniem zou blijven.

Op 11 maart 2011 publiceerde Walter Slosse’s Alfabet de V van Vrouwenorkest, gewijd aan een uitzending van de VPRO met Fania Fénelon die ontsnapte aan de vernietiging omdat zij ingelijfd was in het vrouwenorkest van het kamp. Door toeval zijn sommige overlevenden kunnen ontsnappen aan de massamoord omdat zij muziek konden spelen, want de SS hield van muziek. Fania Fénelon was pianiste en cabaretzangeres in Parijs, toen zij in 1944 werd gedeporteerd naar Auschwitz. In haar boek Sursis pour l’Orchestre, beschrijft zij hoe zij soms om 3 uur ‘s nachts werd wakker gemaakt door de kampchef om voor hem een aria uit Madame Butterfly te zingen.

Fania Fénelon vertelt daarover in de muziekdocumentaire Muziek in Gevangenschap die door de VPRO op 29 mei 1981 op Radio 4 werd uitgezonden en die is te raadplegen bij de V van Vrouwenorkest.

Hier is de integrale versie te beluisteren van het interview met Fania Fénelon in 1981.
Version intégrale de l’entretien avec Fania Fénelon à Paris en 1981.

In een andere aflevering van Walter Slosse’s Alfabet werd op 28 augustus 2011 onder de K van Kampen aandacht gegeven aan de herhaling op Canvas van de vijfdelige documentaire De Laatste Getuigen uit 1991. Hierin sprak Luckas Vander Taelen met veertien Belgische overlevenden van de concentratiekampen. Van de film werd door de Antwerpse uitgeverij Houtekiet ook een boek en DVD-box uitgegeven.

In de muziekdocumentaire Muziek in Gevangenschap van 29 mei 1981 kwam ook Ludo Van Eck aan het woord, die Het Boek der Kampen had gepubliceerd. Ludo Van Eck die in 1945 het concentratiekamp van Dachau meer dood dan levend verliet, heeft later alle concentratie- en uitroeiingskampen bezocht om zoveel mogelijk bewijsmateriaal te verzamelen, waaronder vele foto’s.

In dezelfde documentaire vertelde ook de Amsterdamse musicus Lex van Weren over zijn herinneringen aan het vernietigingskamp Auschwitz. Als ervaren trompettist werd hij ingelijfd in het kamporkest en zijn getuigenis vertrouwde hij toe aan de auteur Dick Walda die het boek Trompettist in Auschwitz in 1980 publiceerde.

Beide interviews zijn te beluisteren onder de K van Kampen.

De langspeelplaat Die Erde dreht sich linksherum uit 1978, mag gerekend worden tot één van de pareltjes van de Oost-Duitse kitsch. De DDR wou immers een modern land zijn en had de socialistische strijdliederen al lang geruild voor westerse pop en rock, zolang de helden van de socialistische staat maar op hun voetstuk bleven.

Uit de combinatie van schlagermuziek en heldenverering ontstond Die Erde dreht sich linksherum, een lp die een ode bracht aan het verblijf van de eerste Duitse kosmonaut aan boord van de Russische Sojuz 31 die op 26 augustus 1978 in Baikonour werd gelanceerd. Radio- en televisieprogramma’s werden onderbroken om te melden dat een Bürger der DDR zich in de kosmos bevond. Moskou had bevolen de aanwezigheid van de Oost-Duitse kosmonaut geheim te houden tot de lancering geslaagd was. Maar eenmaal de officiële mededeling kwam dat Oberstleutnant Sigmund Jähn aan de missie van de Sojuz deelnam, ontstond een ongeëvenaard mediaspektakel. De propagandamachine draaide op volle toeren en in het zog van de ruimtevlucht werd door Amiga de lp Die Erde dreht zich linksherum op de markt gebracht.

Alle titels op de lp bevestigen de totale euforie die zich van de DDR in 1978 had meester gemaakt. Dat de “aarde ook nog links draait”, was een bijkomende bevestiging dat het socialisme geen grenzen kent. Gute Mutter Erde, Unser Mann aus dem All, Gruss den Kosmonautenbrüdern, Steigen wie ein Falk, Eroberung der Venus en het Kosmoslied, zijn maar enkele voorbeelden van de (gedwongen) geestdrift die zich van de Oost-Duitse tekstschrijvers en musici had meester gemaakt. Van Berlijn tot Leipzig werden alle muziekensembles en koren opgetrommeld om een bijdrage te leveren aan de opname van deze lp, waaraan trouwens werd meewerkt door het nog altijd bestaande Stern-Combo Meissen, de oudste rockband van Duitsland.

Een schitterend voorbeeld van de wijze waarop de socialistische heldenmoed en trots werd gecombineerd met een willekeurig carnavals- of drinklied uit het decadente Westen, is Acht Tage lang im Weltraum. Gezongen door Jürgen Peter, Monika Hauff en Klaus-Dieter Henkler, begeleid door Die Unentwegten Studio-Orchester, dat waarschijnlijk ook een glaasje op had.

Het platenlabel Amiga werd in 1947 opgericht door de in 1980 gestorven Ernst Busch, een prominent vertolker van arbeidersliederen in de DDR. Naast Amiga bestond ook het label Eterna, dat klassieke muziek uitgaf. Daarnaast waren er nog kleinere labels zoals Aurora en Nova, waarop ook opnamen van Ernst Busch verschenen, met zijn indringende vertolking van het Solidariteitslied uit 1931 van Bertolt Brecht en Hans Eisler.

Amiga en alle andere platenlabels behoorden vanaf 1954 tot het Volkseigene Betrieb (VEB) Deutsche Schallplatten Berlin, gecontroleerd door het Ministerie van Cultuur. In tegenstelling met wat men zou verwachten van de Oost-Duitse censuur, waren er bij Amiga eind jaren ’60 al platen te vinden met de Beatles, Bob Dylan en Joan Baez. Na de “liberalisering” door Honecker vanaf 1971 zorgde Amiga ook voor licentie-lp’s met o.m. de Rolling Stones, Joe Cocker, Eric Clapton, Santana en Dire Straits. Soms waren er lange rijen voor de platenzaken, want het bemachtigen van zo’n lp met westerse muziek werd gezien als een privilege. Maar er was natuurlijk geen sprake van het uitgeven van platen met musici die de DDR vijandig gezind waren, met name West-Duitse zangers. Waardoor de Oost-Duitsers bespaard bleven van Peter Maffay en Heino.

Op www.amiga-musik.de is de volledige actuele catalogus van Amiga te raadplegen, maar die is tijdelijk niet beschikbaar.

Meer over muziek in de DDR onder B van Berlijn en op de pagina met de opname van de Hammer Rehwü uit 1982.

Omdat hij aan een hartziekte leed, kwam zijn plotse dood niet onverwachts. Vian stierf in de ochtend van 23 juni 1959 in een Parijse cinemazaal waar hij de première bijwoonde van de verfilming van zijn boek J’irai cracher sur vos tombes. Mogelijk was het zien van de titelrol aan het begin de film, de oorzaak van een hartstilstand. Boris Vian had zich al eerder niet kunnen verzoenen met de verfilming van zijn boek en tenslotte werd de ruzie met de producers hem fataal.

Op 17 april 2003 maakte Hans Thissen voor het documentaire VPRO-programma Urubicha een bijdrage over het turbulente leven van de in 1920 geboren Boris Vian. Hij was van alle markten thuis; van huis uit ingenieur, een getalenteerd trompetspeler, schrijver van een tiental boeken (L’écume des jours), toneelstukken, kritieken en honderden chansons, zanger, producer, ideeënman, luis in de pels, duivelskunstenaar, maar ook een hartpatiënt die altijd weer teruggefloten werd door zijn lichaam dat zijn levenstempo niet kon bijhouden. Hij introduceerde de jazz in Parijs, voorzag een bonte stoet zangers van zijn teksten, en bracht overal waar hij maar kon zijn muziek en zijn ideeën aan de man.

Luister hier naar Hans Thissen met zijn portret van Boris Vian in Urubicha van 17 april 2003.

Boris Vian en de jazz

Boris ziet het als een heilige plicht om jazzmuziek, goede jazzmuziek te promoten waar hij maar kan. Hij haalt de bekendste Amerikaanse jazz musici naar de Tabou, haalt ze van het station, geeft ze rondleidingen door Paris Saint-Germain, is onvermoeibaar. ’s Nachts schrijft hij toneelstukken, filmscripts en stukken over jazzmuziek. Vrienden vrezen dat hij bezig is zich langzaam dood te werken, maar dit leven van vrijwillige dwangarbeid heeft hij nodig. Hij kan niet twijfelen of stilstaan, hij is niet in staat voorstellen af te wijzen, angst voor leemte, stilte, stilstand. Hij verzamelt projecten zoals een ander vlinders verzamelt.

En dan gebeurt het: The Duke komt naar Parijs! Duke Ellington, de man die Boris zo mateloos fascineert, zijn enige God. Wanneer de grote musicus aankomt op het Gare du Nord staat een select gezelschap hem op te wachten. Hij heeft zelfs al gehoord van een merkwaardige fan: een “auteur-trompettist”, een blanke Fransman die de zaak van de zwarten verdedigt door Amerikaanse romans te schrijven. Als The Duke door moet reizen naar Duitsland schrijft hij zijn adres in de agenda van Boris: D.E., 1619 Broadway, NYC.

Boris Vian en het chanson

Bij een chanson zegt Boris Vian, weet je meteen wat het waard is en of het wordt aangenomen. Bij een roman of toneelstuk duurt alles eindeloos lang, het scheppen, de hoop en de onverschilligheid. Hij kiest het chanson dus, ook uit woede en frustratie. Begin 1954 steekt hij er al zijn energie en wilskracht in. Hij neemt zangles, bezoekt alle music-halls. Hij schrijft Le Déserteur voor Mouloudji.

Hij schrijft in korte tijd zo’n dertig teksten waarmee hij de muziekuitgeverijen langs gaat maar het wil niet erg lukken. Er is maar een oplossing: Boris zal zijn eigen teksten gaan vertolken. Het idee stoot hem af en trekt hem tegelijkertijd aan; hij heeft een schreeuwende behoefte aan erkenning, ondanks zijn grote terughoudendheid. Ze zoeken een pianist en houden audities. Op de tweede avond speelt een jongeman in het donker piano: Serge Gainsbourg.

Boris zingt. Hij ziet groen en geel van angst. Nog korter van adem dan gewoonlijk. Een levenloze Boris, roerloos, stijf rechtop, alleen zijn ogen beweegt hij om te weten naar welke kant hij moet vluchten. Hij zingt niet, hij dreunt op. Serge Gainsbourg is ondersteboven.

“Ik was heel diep getroffen” zegt hij later. “Hij had een verbijsterende uitstraling, ontzettend ‘gestressed’, fatalistisch, de mensen waren met stomheid geslagen… maar hij zong ontzettende dingen, die beslissend zijn geweest voor mijn verdere leven…”

Avond aan avond treedt Boris op met buikpijn van angst. Hoewel hij pas laat aan de beurt is, komt hij heel vroeg in het theater om te proberen te wennen en zijn hartkloppingen tot bedaren te brengen. Hij neemt zelfs een plaat op. George Brassens schrijft op de hoes:

“Boris Vian is een van de eenzame avonturiers die roekeloos beginnen aan een ontdekkingstocht van een nieuwe wereld van het chanson. Als de chansons van Boris Vian er niet waren, zou ons iets ontbreken. Ze bevatten iets onvervangbaar, waardoor een gewoon artistiek oeuvre belangrijk en actueel wordt. Er komt een tijd dat de honden hun staart en een publiek de chansons van Boris Vian nodig hebben.”

Boris Vian en de film

Als een donkere wolk hangt het scenario van “Ik zal spuwen op jullie graf” boven zijn hoofd. Hij had er eigenlijk helemaal geen zin in maar werd gelokt door enorme bedragen. In feite was de filmindustrie alleen geïnteresseerd in de geur van schandaal die rond dit verboden boek hing. Het scenario hangt als een molensteen om zijn nek. Hij gooit er met de pet naar, schrijft een volkomen onverfilmbaar script. De producent neemt drie weken voor aanvang van de opnames een andere scenarioschrijver in dienst. Vian voelt zich niet goed.

Hij twijfelt om naar een voorvertoning te gaan van de film, die inmiddels voltooid is. Hij aarzelt. Hij ziet op tegen de confrontatie met producers die er natuurlijk ook zullen zijn, maar hij is tegelijkertijd razend nieuwsgierig naar de filmmuziek van Alain Goraguer. Boris gaat toch. Hij zal niet weten wat er op het scherm van zijn roman terecht is gekomen. Op drieëntwintig juni 1959, 10 minuten na aanvang van de film staat het hart van Boris Vian stil. Zijn lange lijf glijdt uit de fauteuil. Boris Vian 39 jaar. Geen jaartje méér. De berekeningen van de ingenieur waren juist.  (Tekst Hans Thissen.)

De laatste beelden die Boris Vian heeft gezien voor hij stierf.

In afwachting van de opening van het Guthrie Center in 2013, zijn er dit jaar diverse herdenkingen voorzien. Met o.a. een viering op 10 maart in Tulsa waaraan zijn zoon Arlo Guthrie zal deelnemen en een concert op 18 januari in het Lincoln Center in New York met de Amerikaanse zangeres Jonatha Brooke, die nieuwe songs maakte op teksten van Woody Guthrie.

Tekenend voor de Amerikaanse samenleving is, dat niet de overheid het erfgoed van deze wereldberoemde zanger in bescherming heeft genomen, maar dat een kapitalist 3 miljoen dollar op tafel heeft gelegd om de nalatenschap te bewaren van een zanger die het opnam voor de armen. Woody Guthrie heeft zelf armoede gekend tijdens de Grote Depressie toen hij met zijn gezin naar Californië trok om er werk te vinden. Hij begon met het componeren van protestliederen en over die armoede en uitbuiting schreef John Steinbeck zijn beroemde roman The Grapes of Wrath, verfilmd in 1940 door John Ford. De protestliederen van Woody Guthrie blijven tot op vandaag actueel en werden nog gezongen tijdens de recente Occupy Wall Street demonstraties.

Met de opening van een museum krijgt Woody Guthrie nu definitief een plaats in het patrimonium van Oklahoma, waar in 1999 een privé-sponsor nog een tentoonstelling verhinderde over het leven van deze folklegende in het Cowboy Museum van Oklahoma City. Pas in 2006 was er een eerste erkenning toen Woody Guthrie een plaatsje kreeg in de Oklahamo Hall of Fame. Aan de honderdste geboortedag van Woody Guthrie is veel aandacht besteed in The New York Times, die ook het verhaal nog eens uit de doeken doet van de overname van Guthrie’s archieven door de George Kaiser Family Foundation. Die archieven, die sinds de dood van Woody Guthrie waren opgeslagen bij zijn dochter Nora, laten een enorme veelzijdigheid zien in dagboeken, columns, romans en essays. Maar natuurlijk zijn de ruim 3000 folksongs van onschatbare waarde, vaak neergekrabbeld op stukjes papier, onderleggers, papieren zakken en zelfs zakdoeken.

Het meest bekende lied van Woody Guthrie is ongetwijfeld This Land is Your Land, met legendarische vertolkingen door Pete Seeger en Lead Belly. Maar minder of nauwelijks bekend, zijn de kinderliedjes van Woody Guthrie. In 2004 zorgde de Vlaamse zanger Jan De Smet voor een opmerkelijk project om samen met Arne Van Dongen een aantal van die kinderliedjes te bundelen op de CD Steek je Vinger in de Lucht.

De liedjes werden vertaald door Frank Vander Linden en het tijdloze en universele karakter van de teksten maken de liedjes niet alleen aantrekkelijk voor kinderen, maar ook voor volwassenen. Woody Guthrie schreef de liedjes rond 1950 voor zijn toen 5-jarige dochter Cathy. Voor de muzikale bewerking van de kinderliedjes maakte Jan De Smet gebruik van niet minder dan 50 instrumenten, met o.m. de zelf gebouwde vibraslap, jefzaag en kaakslag. Op 16 mei 2005 was Jan De Smet te gast in het VPRO-programma De Wandelende Tak, waarin hij ook de originele versie van het liedje Wake Up liet horen, naast de vertolking door Bruce Springsteen van Woody Guthrie’s Riding in my Car.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 16 mei 2005 met Jan De Smet over Steek je Vinger in de Lucht.

Uit de jaren van armoede tijdens de Amerikaanse depressie tussen 1930 en 1940, dateren de Dust Bowl Ballads van Woody Guthrie. De Dust Bowl was de naam van de enorme stofstormen die de oogsten deden mislukken en waardoor de bewoners van o.a. het zwaar getroffen Oklahoma aan een trektocht begonnen langs de beroemde Route 66 naar Californië. Eén van die balladen kwam ter sprake in De Wandelende Tak van 3 september 2001 met If You ain’t got that Do-Re-Mi, gezongen door Woody Guthrie. In dit programma liet Judith Pertz een muzikaal overzicht horen van 100 jaar moed, kracht en verzet tegen uitbuiting, onderdrukking en onrechtvaardigheid in de Verenigde Staten. Naast Woody Guthrie, was er ook aandacht voor andere pioniers van het Amerikaanse protestlied, zoals Utah Phillips, Big Bill Broonzy en Pete Seeger.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 3 september 2001 met Judith Pertz over 100 Jaar Protest in de VS.

De video op het Noord-Koreaanse YouTube-kanaal met de rouwende vogels.

De begrafenis op 28 december 2011 van de 69-jarige Noord-Koreaanse leider Kim Jong-il ging weer gepaard met de georchestreerde zondvloed van tranen van de Noord-Koreanen die trouwens nog niet uitgehuild zijn van het overlijden van de Opperste Leider Kim Il-sung, die in 1994 overleed. Officieel is hij nog altijd het staatshoofd van Noord-Korea of m.a.w. in dat land regeren de doden. Kim Jong-il nam dus bij leven de taken over van zijn vader. Het is nu de beurt aan zijn jongste zoon, Kim Jong-un, om die taken voort te zetten.

Reizen in dit hermetisch afgesloten land is zo goed als uitgesloten, maar uitzonderingen bevestigen de regel. In 1999 reisde de Nederlandse schrijver en filosoof Henk Weltevreden samen met radiojournalist Guido Spring door Noord-Korea. In De Wandelende Tak van 22 mei 2000 bracht Henk Weltevreden verslag uit van deze reis, waarbij vooral aandacht werd besteed aan de muziek in Noord-Korea. In 2000 publiceerde Henk Weltevreden ook zijn reisroman De Stralende Ster van Paekdu (verschenen in 2000 bij uitgeverij L. J. Veen). De titel verwijst naar de plaats van de wonderlijke geboorte van Kim Jong-il die in 1942 plaats vond in een hut op de Paekdu Berg. Op het moment van de geboorte begon een zeemonster te zingen, verscheen er een dubbele regenboog aan de hemel en begonnen in gans het land de bloemen te bloeien. Zoals het nu begon te sneeuwen bij het overlijden en de begrafenis van Kim Jong-il.

Luister hier naar De Wandelende Tak van 22 mei 2000, met het reisverslag van Henk Weltevreden en Guido Spring.

De enkele buitenlander die Pyongyang rijk is kijkt met verplichte oogkleppen, een voederbak propaganda smaakvol voor de mond. Contact met de bevolking wordt zorgvuldig vermeden, de gidsen als filter. Er is één radiostation, op de middengolf, stereo FM is verboden. Eén kanaal televisie, zorgvuldig geprogrammeerd vanuit het regime. Er gaat geen avond voorbij of de Grote Leider Kameraad Kim Il-sung heeft zendtijd. Hij verschijnt in het nieuws en geeft glorieuze aanwijzingen bij grote projecten in het land. Stuwdammen of de akoestiek van een concertzaal in aanbouw, niets is hem te veel. 

Zijn zoon Kim Jong-il nam deze onbeperkte gave over en geeft zijn profetische zegen vanaf juli 1994. Na het nieuws spelen oude oorlogsfilms. De Grote Leider in de onbetwiste hoofdrol, vechtend vanuit zijn blokhut in de bergen, de strijd voor een vrij Korea tegen de imperialistische agressor Japan. Om elf uur klinkt Ae Kuk Ga, het volkslied op de televisie. Dan het laatste beeld. De wapperende rode vlag, een rode ster in een witte cirkel, dunne blauwe strepen aan de rand. Verder geen bericht.

Een ander bezoek van Henk Weltevreden aan Noord-Korea vond plaats in 2009. Een uitvoerig verslag is daarvan te raadplegen op de webstek van het VPRO-programma De Wissel (met audiofragmenten) van 2 oktober 2010 . Aanleiding voor de reis was het 26e April Spring Friendship Arts Festival in de hoofdstad Pyong Yang. Twee leden van het Delta Saxophone Quartet, Chris Caldwell en Pete Whyman, een Nederlandse saxofonist, Frank van der Kooij, en auteur Henk Weltevreden hadden via de Noord-Koreaanse ambassadeur in Londen een toegangsbewijs weten te verkrijgen voor deelname aan dat festival, dat jaarlijks gevierd wordt ter gelegenheid van de verjaardag van de grote leider Kim Jong-il.

Het is een en al propaganda. Maar, benadrukt Henk Weltevreden: cultuur is telkenmale gebleken hèt wapen te zijn om de geest, de mensen uit een dictatoriale onderdrukking los te wrikken. Het zijn de schrijvers, de musici, de kunstenaars, de acteurs die als eerste het verzet tegen een dictatuur belichamen, in wie de eerste kiem van vrijheidsbesef gevonden wordt.

Een andere bezoeker aan het jaarlijkse April Spring Friendship Arts Festival was de Nederlandse componist Konrad Boehmer, die samen met Guido Spring op zoek ging naar mogelijke veranderingen in het regime en waarvan misschien sporen waren te vinden in de hedendaagse Noord-Koreaanse muziek.

In het programma Nieuwe Feiten van Radio 1 werd op 19 december 2011 aandacht gegeven aan de bovennatuurlijke eigenschappen van Kim Jong-il. Inclusief zijn minder solidaire karaktertrekjes om achter de rug van zijn ondervoede volk, tijdens zijn treinreizen “vers gebraden ezel en levend overgevlogen kreeft te laten serveren”.

Het weer veranderen door een simpele gedachte? Geen probleem voor de Geliefde Leider met de immer frisse adem. En ook de divergente lichaamsopeningen bleven schoon. Volgens een officiële Koreaanse website moest Kim Jong-il nooit ofte nimmer naar het toilet.

In 2004 maakte de Nederlandse documentairemaker Pieter Fleury een film over het dagelijkse leven in Noord-Korea. Uniek aan de toestemming was dat Fleury inderdaad mocht filmen op het niveau van het dagelijks leven, de familie, leven en werken. Ondanks het toeziend oog van de censor maakte Fleury een nooit eerder vertoond portret van een zwijgende, protestloze samenleving. Meer over de film op de webstek van het VPRO-programma Tegenlicht.

Louis-Paul Boon verwierf grote bekendheid met zijn roman De Kapellekensbaan uit 1953. Een voorbeeld van zijn maatschappelijk engagement waarbij hij sociale wantoestanden aan de kaak wilde stellen. Hij was op de eerste plaats journalist en verwierf veel fans onder de lezers van het dagblad Vooruit, met zijn Boontjes zoals hij zijn dagboeknotities noemde. Los van zijn optreden in televisieprogramma’s, was hij eerder iemand die publiciteit schuwde. Het gesprek in 1967 van Walter Slosse met Louis-Paul Boon in Jongerenkontakt begon dan ook met een reactie van de schrijver op zijn collega’s.

“Ik heb daar geen bezwaar tegen dat andere schrijvers publiciteit rond zichzelf maken. Een Claus bijvoorbeeld, die doet al wat hij kan om vertaald te geraken, of om iets verfilmd te krijgen. En in zekere zin heeft hij daar gelijk in. Als ge schoenen fabriceert, en ge zegt dat tegen niemand, dan kunt ge geen schoenen verkopen. Ge moet daar reclame voor maken. Ge moet de public relations onderhouden. Dat is nodig voor iemand die om ‘t even wat doet. Maar mij interesseert dat niet. Het schrijven is mijn beroep niet. Het is een hobby. Ik ben journalist. Ik verdien daarmee mijn brood”.

“Moest ik van het schrijven alléén kunnen leven, dan zou ik het doen. Maar er is zoveel rompslomp aan, die ik eigenlijk vervelend vind, dat ik er niet aan begin. Ik zou gerust, zoals ze dat zeggen, van mijn pen kunnen leven. Met een beetje verder voor de radio te werken, een beetje op televisie te komen en een beetje film, kan ik gerust leven daarvan. Maar ik wil niet doen zoals die protest singers, die gewiekste zakenlui zijn om hun protestsongs aan de man te brengen. Ik zou zo kunnen zijn, maar dan zou ik in plaats van één Kapellekensbaan, een stuk of tien, twintig moeten schrijven, want dat boek is ingeslagen. Iedereen spreekt daarvan. En de mensen verwachten natuurlijk dat ge verder blijft doorgaan daarmee. Ik zou dat gemakkelijk kunnen uitbuiten. Dan als zakenman, om die waar die nu verpakt is, en die iedereen wil aanvaarden, aan de man te brengen. Maar ik ben zo niet.”

- Op de schrijftafel ligt een grote stapel boeken. Twaalfhonderd bladzijden handschrift en foto’s, of het resultaat van vijf jaar studie over het ontstaan en de groei van de socialistische beweging in het Aalsterse. Het wordt geen roman, maar een gigantisch historisch werk geschreven naar de feiten. Maar allicht zal dit werk naar de inhoud niet hetzelfde effect sorteren bij het publiek, als vijftien jaar geleden toen de Kapellekensbaan verscheen?

“Er zijn veel mensen voor wie dat boek iets betekend heeft. Er zijn veel mensen die  mij geschreven hebben -uit alle lagen van de maatschappij-, ik vind dat en dat weer in uw boek. Mensen die zeggen, het is voor mij een bijbel. Het ligt naast mij, op het nachttafeltje, ik lees daar iedere avond nog een stukje in. In het begin stond iedereen een beetje vreemd tegenover dat boek. Toen dacht iedereen, dat boek is niet af. Ik herinner me nog dat Herman Teirlinck toen zei: maar wanneer gaat gij nu eindelijk eens een boek schrijven, zoals dat moet geschreven worden. Ik denk dat het de manier geweest is, om de feiten aan te klagen, die het boek zo succesrijk heeft gemaakt”.

- Boon nipt even aan zijn glas. Wij denken aan ‘t Is maar een Woord (*),  Speel een Woord. Komt er iets in de plaats?

“Er zal waarschijnlijk ook iets in mijn plaats komen. Ik ben te loslippig op tv. Ik zeg dingen die eigenlijk niet mogen. Hier in Vlaanderen kunnen ze niets verdragen”.

- Zijn wij kleinzielige mensjes?

“Ik heb daar veel last mee. Met die bekrompen geest van de Vlamingen. Ze kunnen niets verdragen. Af en toe, tijdens de uitzending, reageert ge, zegt ge iets. Een daar zijn dan bekrompen geesten die daar op reageren. Die schrijven dan een briefje naar de programmadirectie. En die gelooft dat natuurlijk. Dan zijn er ook professoren die zeggen, hij spreekt geen zuiver ABN (Algemeen Beschaafd Nederlands). Dan is er een vent die zegt, hij heeft gelachen met dit of met dat. In Nederland en Engeland is de mentaliteit van het publiek wel beter. Maar ik kan het eigenlijk niet laten, iemand zo op zijn tenen te trappen. Dat is plezierig natuurlijk. Ge moet dan kunnen verdragen dat ze terug trappen. Maar als zij weer trappen, dan doen ze dat meestal achterbaks. Hier voelen de mensen zich onmiddellijk beledigd, bedreigd. Ze denken, die man, wat bedoelt hij daarmee? Wil hij mij wegkrijgen als volksvertegenwoordiger, als minister? Of wil hij mijn plaats innemen? Ze beginnen financieel te denken. En ik vrees dat het altijd zo zal blijven”.

“Marx heeft daarin nog altijd gelijk: wat er ook gebeurt, zoek eerst de geldelijke achtergrond. Geld speelt in alles een grote rol. Een voorbeeld: als de kerk nu haar concilies houdt en ruimer gaat denken, en zich aan aanpast, dan is het omdat zij geldelijk verlies lijdt. En als wij ook, dat wil zeggen onze voormannen, als die gewaar worden dat de grond onder hun voeten wegschuift, en dat hun baantjes en posities in het gedrang komen, dan zullen zij ook wel veranderen”.

- Heeft u als vader iets te zeggen aan de jeugd?

Luister, als vader zelf -gij weet dat ik een zoon op mijn trouwboek heb staan, ik zal niet zeggen dat het de mijne is, want dat weet ge nooit- heb ik nooit, nooit iets tegen mijn zoon gezegd. Ik heb hem nooit iets verboden. Ik heb hem nooit gezegd, doe dit of doe dat. Of ge zoudt het beter zo doen. Ik heb hem altijd, in alles totaal zijn goesting laten doen. Wat hij mij nu verwijt, is, dat ik hem nooit heb gewaarschuwd, of op de vingers heb getikt. Maar ik vond dat hij eigenlijk deed zoals het hoorde.  Dat ik mij daar niet mee te moeien had. Kijk, die houding heb ik in het algemeen tegenover de jeugd.  Het is niet nodig van haar te zeggen wat ze moet doen. Ze weet het beter dan wij, wat ze moet doen. Ze doet het beter ook. Al die bewegingen, provo en zo, ik vind die mooi”.

- Kan bijvoorbeeld de hippiebeweging de maatschappij beter maken?

“Beter niet. Maar ze zal tenminste eerlijker zijn. De jeugd is eerlijker. Wij waren, tenminste de anderen van mijn leeftijd, schijnheiliger. Die anderen propageerden allerlei dingen waar ze feitelijk toch niet in geloofden, en die camouflage waren voor iets anders. Daar waren misschien één of twee sukkelaars die werkelijk geloofden in die vooropgestelde idealen. En de rest deed mee, omdat het hen allerlei profijten opbracht, of omdat zij dachten, wij moeten zó zijn. De katholieken geloofden in de hemel, de anderen geloofden aan nooit meer oorlog of aan Sovjet-Rusland. Iedereen had zo’n droombeeld. Die mensen hadden dat nodig. Nu gelooft de jeugd daar niet meer in”.

“De jeugd gelooft in het leven, in haar jeugd. Zij leeft zoals Sartre het heeft gevraagd: aanvaardt wat er is, en maak ervan wat ge er kunt van maken. Politieke jeugdbewegingen zijn natuurlijk ook noodzakelijk in deze tijd, maar het liefst zie ik toch bewegingen zoals provo, die zelfs apolitiek zijn. Alhoewel er natuurlijk in de provobeweging -het is nu afgelopen- ook een gevaar schuilde, namelijk dat ze van die nieuwe maatschappij, die zij in de maatschappij hadden gevormd, een heel gevaarlijke konden maken, moesten zij doorgegaan zijn. Dan zou het mij niet verbaasd hebben dat zij plots fascistisch zouden geworden zijn. Uit anarchisme kan plots een soort van fascisme groeien”.

- En de moraal bij de hedendaagse jeugd?

“De ouders waren even amoreel of immoreel als jongeren het nu zijn. Onze ouders hielden de schijn op. Zij camoufleerden dat door allerlei middelen. Ook zij knepen de katjes in het donker. En de jeugd doet dat niet meer. Zij knijpt de katjes in de dag. En dàt vind ik mooi. Ik vind dat schoon van de jonge mensen dat zij doen wat zij graag doen”.

- En zo gaat zo’n gesprek zijn gang. We spreken over de school. De eerste van de klas maakt de meeste kans om een goede plaats in de maatschappij te bekleden.

“Dat dat niet waar is. Het enige wat ge moet bereiken is, dat ge een diplomaatje hebt. En dan verder moet ge helaas nog altijd met uw ellebogen kunnen werken. Het voornaamste is natuurlijk dat ge een beroep kiest dat ge graag doet. Dat ge niet tegen uw goesting heel uw leven in een werk zit dat ge niet graag doet, want dan zijt ge een hele dag geambeteerd. Ge kloot de mensen die rond u zijn. Ge zijt chagrijnig. Het is best dat ge een werk kiest dat ge graag doet”.

- Weet u hoe jonge mensen over Boon denken?

“Het is een feit dat jonge mensen een boek over mij hebben samengesteld, waarin zij met lof en zo over mij spreken. Iets wat de ouderen nooit hebben gedaan. Jonge mensen vragen nog altijd mijn boeken in schoolbibliotheken. Maar zij krijgen ze niet altijd. En zolang ze deze niet krijgen, hebben ze voorkeur voor mijn boeken. Als ze natuurlijk in de school zullen zeggen, maak een thesis over Louis-Paul Boon, dan zal hun belangstelling verdwijnen.  En dan gaan zij weer naar andere jonge schrijvers zoeken die zij niet mogen lezen”.

- Nou en, kan men enig onderscheid maken tussen de Nederlandse en Vlaamse literatuur?

“Er bestaat geen verschil tussen de jonge Vlaamse schrijver en de Nederlandse Vinkenoog, W.F. Hermans, Mulisch, Campert. En bij ons Claus, Raes (en Boon) streven hetzelfde na, maar toch met het verschil dat de Hollanders een beetje meer intellectualistisch zijn. Zij hebben meer intellectuele bagage dan wij er hebben. Wat natuurlijk logisch is. Amsterdam is een wereldstad geworden”.

- Sta je even agressief tegenover de gebeurtenissen in de wereld van vandaag als de meeste jonge schrijvers?

“Ja, al mijn werken zijn provocerend. Zie Mijn kleine Oorlog, De Kapellekensbaan. Natuurlijk, waar de jonge schrijvers vandaag het meest agressief tegenover staan, zijn de onderwerpen Vietnam, Johnson, de rassendiscriminatie. Ik zou daar ook allemaal kunnen over schrijven, maar ik leef niet in Amerika. Ik leef hier in Vlaanderen. Ik heb nog nooit iets met het rassenprobleem te maken gehad. Het zou een verschil zijn als uw zoon zegt: ik ben verliefd op een zwartje, ik zou daar ook willen mee trouwen. Iets wat in Amerika iedere dag voorkomt. Maar dat komt bij ons niet voor. Als ik daar ga over schrijven dan zou ik schrijven over iets dat ik niet weet. Ik ken Vietnam niet. Ik ben daar niet geweest. Die mensen van bij ons die daarover schrijven en stelling nemen, nemen valse stellingen in, want zij weten niet waarover zij het hebben. Ik kan geen boek schrijven over iets dat ik niet ken. Ik heb mijn eigen terrein met mijn eigen insecten waar ik tegen vecht”.

- Welk insect ga je binnenkort bevechten?

“Ik denk dat ik het ga opgeven met schrijven. Dat het gedaan is”.

- Dat zeg je nu.

“Nee, ik denk dat ik voorgoed ga beginnen schilderen. Als schilder ben ik eigenlijk ontspoord. Wat ik heb daar vroeger studies voor gedaan. Ik heb teken- en schilderschool gevolgd. Ik ben schrijver geworden, maar ik zou het liefst geschilderd hebben. Romans en zo ga ik toch niet meer schrijven. Dat is gedaan. Nee, het feit dat ik de laatste tijd niets meer schreef dat tot het rijk der fantasie behoorde, en dat allemaal een trouw relaas van de werkelijkheid was, en dat ik nu een historisch werk schrijf, dus iets dat helemaal op feiten is gebaseerd, bewijst dat ik niets meer voel voor een roman. Ik zou het niet meer kunnen”.

(Louis-Paul Boon in Jongerenkontakt, oktober 1967).

Het was niet gedaan in 1967. Louis-Paul Boon publiceerde in 1971 de biografische roman Pieter Daens, broer van priester Adolf Daens, wiens leven in het teken stond van de ontvoogding van de Vlaamse katholieke arbeiders. Het boek werd een hoogtepunt in zijn carrière en werd in 1992 verfilmd door Stijn Coninx, met Jan Decleir in de hoofdrol.

Lees ook meer op de pagina’s van het Louis-Paul Boon Genootschap.

(*) Uitspraak van Louis-Paul Boon in een uitzending van het quizprogramma ‘t Is maar een Woord n.a.v. het woord Eimat: “ik heb niet lang genoeg in een concentratiekamp gezeten om Duits te kennen”.

Op 15 maart 2012 zou de tedere anarchist, nihilist, moralist, “viezentist” Louis Paul Boon 100 jaar geworden zijn. De veelschrijver, dichter, columnist, cartoonist, journalist, maatschappijcriticus, verzamelaar en kunstenaar overleed op 10 mei 1979 achter zijn schrijftafel in Erembodegem. Tijdens dit feestjaar wordt hij ook op de Erfgoeddag van zondag 22 april 2012 herdacht. Klik op BOON! voor meer.